A Harfiyle Başlayan Terimler
Kısaca
A harfiyle başlayan 29 finans, borsa, kripto para ve yapay zeka teriminin listesi. Her terimin sayfasında kısa tanım, örnek ve ilgili kavramlar yer alır.
Terimler
Acil Durum Fonu(Emergency Fund)Acil durum fonu, iş kaybı, sağlık sorunu ya da beklenmedik tamir masrafı gibi durumlarda borçlanmadan kullanabilmek için ayrılan, kolayca erişilebilen ve düşük riskli tutulan birikimdir.Açığa Satış(Short Selling)Açığa satış, yatırımcının sahip olmadığı payları ödünç alarak satması ve daha sonra daha düşük fiyattan geri alıp iade etmeyi hedeflemesidir. Fiyat düşüşünden kazanç amaçlar ama kayıp riski teorik olarak sınırsızdır.Açıklanabilir Yapay Zekâ(Explainable AI)Açıklanabilir yapay zekâ (explainable AI, XAI), bir yapay zekâ modelinin verdiği kararın ya da tahminin hangi etkenlere dayandığını insanların anlayabileceği biçimde ortaya koyan yöntem ve yaklaşımların genel adıdır.Açık Ağırlıklı Model(Open-weight Model)Açık ağırlıklı model, eğitilmiş parametreleri (ağırlıkları) herkesin indirip kendi donanımında çalıştırabileceği ve çoğu zaman uyarlayabileceği şekilde yayımlanan yapay zekâ modelidir.Açık Anahtar(Public Key)Açık anahtar (public key), özel anahtardan matematiksel olarak türetilen ve başkalarıyla paylaşılabilen anahtardır; kripto işlemlerinde imzaların doğrulanmasını sağlar ve cüzdan adreslerinin üretilmesinde kullanılır.Açılış Seansı(Opening Session)Açılış seansı, borsada işlem gününün başında emirlerin toplanıp tek bir açılış fiyatının belirlendiği bölümdür. Bu fiyat, alış ve satış emirlerinin en çok miktarda eşleştiği seviyeye göre hesaplanır.AirdropAirdrop, bir kripto projesinin tokenlarını belirli koşulları sağlayan cüzdan adreslerine ücretsiz ya da görev karşılığı dağıtmasıdır; tanıtım ve topluluk oluşturma amacı taşır, ancak dolandırıcılar tarafından da sıkça taklit edilir.Akıllı Sözleşme(Smart Contract)Akıllı sözleşme, blokzincir üzerinde çalışan ve önceden belirlenmiş koşullar gerçekleştiğinde kendiliğinden işlem yapan bir programdır; aracıya ihtiyaç duymadan kuralları uygular, ancak kodundaki hatalar da aynen çalışır.Akıllı Sözleşme Denetimi(Smart Contract Audit)Akıllı sözleşme denetimi (smart contract audit), bir blokzincir uygulamasının kodunun yayına alınmadan önce bağımsız güvenlik uzmanlarınca incelenerek hata, açık ve kötü niyetli fonksiyonların aranması sürecidir.Aktif Kârlılığı(Return on Assets)Aktif kârlılığı (ROA), bir şirketin net kârının toplam varlıklarına (aktiflerine) oranıdır. Şirketin sahip olduğu tüm varlıkları ne kadar verimli kullanarak kâr ürettiğini gösterir.Aktivasyon Fonksiyonu(Activation Function)Aktivasyon fonksiyonu, yapay sinir ağındaki bir nöronun girdilerinin ağırlıklı toplamını dönüştürerek çıktısını belirleyen ve ağa doğrusal olmayan ilişkileri öğrenme yeteneği kazandıran matematiksel fonksiyondur.Alfa(Alpha)Alfa, bir yatırım portföyünün ya da fonun, taşıdığı piyasa riski dikkate alındığında gösterge endeksin üzerinde veya altında elde ettiği getiriyi gösteren performans ölçüsüdür.Algoritmik Önyargı(Algorithmic Bias)Algoritmik önyargı (algorithmic bias), bir algoritmanın ya da yapay zekâ modelinin verdiği kararların belirli kişi veya grupları sistematik ve haksız biçimde dezavantajlı duruma düşürmesidir. Çoğunlukla eğitim verisindeki dengesizliklerden kaynaklanır.Alış Satış Farkı(Bid Ask Spread)Alış satış farkı (spread), bir varlık için piyasadaki en yüksek alış fiyatı ile en düşük satış fiyatı arasındaki farktır. Dar spread yüksek likiditeye, geniş spread düşük likiditeye işaret eder.AltcoinAltcoin, "alternatif coin" ifadesinin kısaltmasıdır ve Bitcoin dışındaki tüm kripto paraları anlatmak için kullanılır; Ethereum, stablecoinler ve memecoinler de bu geniş grubun içinde sayılır.Altın Hesabı(Gold Account)Altın hesabı, bankada gram cinsinden altın tutmanı sağlayan hesaptır. Fiziki altın taşımadan alım satım yapabilirsin; bakiyen gram olarak görünür ve değeri altın fiyatıyla birlikte değişir.Amortisman(Depreciation)Amortisman, bina, makine, taşıt gibi uzun süre kullanılan varlıkların zamanla yıpranması ve değer kaybetmesi nedeniyle maliyetlerinin faydalı ömürleri boyunca gidere dağıtılmasıdır.Anlamsal Arama(Semantic Search)Anlamsal arama (semantic search), kelimelerin birebir eşleşmesi yerine sorgunun ve belgelerin anlamını karşılaştırarak sonuç getiren arama yöntemidir. Farklı kelimelerle sorulan aynı soruya da ilgili içerikleri bulabilir.Anonim Şirket(Joint Stock Company)Anonim şirket, sermayesi paylara bölünmüş, tüzel kişiliği olan ve borçlarından yalnızca kendi mal varlığıyla sorumlu olan ticaret şirketidir. Pay sahipleri kural olarak yalnızca taahhüt ettikleri sermayeyi öder.API(Application Programming Interface)API (Application Programming Interface, uygulama programlama arayüzü), farklı yazılımların önceden tanımlanmış kurallarla birbirine istek gönderip cevap almasını sağlayan arayüzdür. Yapay zekâ modelleri de çoğu zaman API üzerinden kullanılır.Aracı Kurum(Brokerage Firm)Aracı kurum, Sermaye Piyasası Kurulu'ndan izin alarak yatırımcıların hisse, tahvil, fon ve türev ürün alım satım emirlerini borsaya ileten ve yatırım hizmetleri sunan şirkettir.Araç Çağırma(Function Calling)Araç çağırma (function calling ya da tool use), bir dil modelinin kendi başına yapamayacağı işler için tanımlı bir dış aracı, fonksiyonu ya da API'yi hangi parametrelerle çağıracağını yapılandırılmış biçimde (genellikle JSON) belirtmesidir.Arbitraj(Arbitrage)Arbitraj, aynı ya da birbirine denk varlığın farklı piyasalar veya biçimler arasındaki fiyat farkından yararlanarak eş zamanlı alım ve satım yapıp düşük riskli kazanç elde etmeye çalışma işlemidir.Asgari Ödeme Tutarı(Minimum Payment)Asgari ödeme tutarı, kredi kartı dönem borcunun, kartın gecikmeye düşmemesi için son ödeme tarihine kadar ödenmesi gereken en düşük kısmıdır. Kalan borca faiz işlemeye devam eder.Asgari Ücret(Minimum Wage)Asgari ücret, bir işçiye normal çalışma süresi karşılığında ödenmesi zorunlu olan en düşük ücrettir. Türkiye'de Asgari Ücret Tespit Komisyonu tarafından belirlenir ve brüt ile net olarak açıklanır.Asimetrik Şifreleme(Asymmetric Encryption)Asimetrik şifreleme, biri herkesle paylaşılabilen açık anahtar, diğeri gizli tutulan özel anahtar olmak üzere birbiriyle bağlantılı iki anahtar kullanan kriptografi yöntemidir. Kripto cüzdanlar bu yapıya dayanır.Aşırı Öğrenme(Overfitting)Aşırı öğrenme (overfitting), bir modelin eğitim verisindeki genel kalıplar yerine gürültü ve ayrıntıları ezberlemesi sonucu eğitimde çok başarılı, yeni verilerde ise zayıf sonuç vermesidir.Ayı Piyasası(Bear Market)Ayı piyasası, fiyatların uzun bir süre boyunca genel olarak düştüğü ve yatırımcı karamsarlığının hâkim olduğu piyasa dönemidir. Adı, ayının pençesini yukarıdan aşağı indirmesinden gelir.Az Örnekli Öğrenme(Few-shot Learning)Az örnekli öğrenme (few-shot learning), bir modelin bir görevi yalnızca birkaç örnek görerek yapabilmesidir. Dil modellerinde genellikle prompt içine birkaç girdi-çıktı örneği eklenerek uygulanır; modelin yeniden eğitilmesi gerekmez.
0