Kripto Terimleri

Kısaca

Kripto para terimleri; blokzincir, cüzdan, özel anahtar, madencilik, token ve akıllı sözleşme gibi kavramları kapsar. Bu terimleri bilmek, riskleri ve güvenlik önlemlerini anlamak için gereklidir.

Terimler

Açık Anahtar(Public Key)Açık anahtar (public key), özel anahtardan matematiksel olarak türetilen ve başkalarıyla paylaşılabilen anahtardır; kripto işlemlerinde imzaların doğrulanmasını sağlar ve cüzdan adreslerinin üretilmesinde kullanılır.AirdropAirdrop, bir kripto projesinin tokenlarını belirli koşulları sağlayan cüzdan adreslerine ücretsiz ya da görev karşılığı dağıtmasıdır; tanıtım ve topluluk oluşturma amacı taşır, ancak dolandırıcılar tarafından da sıkça taklit edilir.Akıllı Sözleşme(Smart Contract)Akıllı sözleşme, blokzincir üzerinde çalışan ve önceden belirlenmiş koşullar gerçekleştiğinde kendiliğinden işlem yapan bir programdır; aracıya ihtiyaç duymadan kuralları uygular, ancak kodundaki hatalar da aynen çalışır.Akıllı Sözleşme Denetimi(Smart Contract Audit)Akıllı sözleşme denetimi (smart contract audit), bir blokzincir uygulamasının kodunun yayına alınmadan önce bağımsız güvenlik uzmanlarınca incelenerek hata, açık ve kötü niyetli fonksiyonların aranması sürecidir.AltcoinAltcoin, "alternatif coin" ifadesinin kısaltmasıdır ve Bitcoin dışındaki tüm kripto paraları anlatmak için kullanılır; Ethereum, stablecoinler ve memecoinler de bu geniş grubun içinde sayılır.Balina(Whale)Kripto piyasasında balina (whale), bir kripto paradan çok büyük miktarda tutan ve tek başına yaptığı alım ya da satımla fiyatı belirgin biçimde etkileyebilecek kişi, kurum veya cüzdandır.BitcoinBitcoin (BTC), 2009'da Satoshi Nakamoto takma adlı kişi ya da grup tarafından başlatılan, merkezi bir otoriteye bağlı olmadan iş ispatı ile çalışan ve toplam arzı 21 milyonla sınırlı olan ilk kripto paradır.Bitcoin ETFBitcoin ETF, Bitcoin'in fiyatını takip etmeyi amaçlayan ve geleneksel bir borsada hisse senedi gibi alınıp satılan borsa yatırım fonudur; yatırımcı Bitcoin'i doğrudan tutmadan fiyatına yatırım yapmış olur.Blok(Block)Blok, blokzincirde belirli bir zaman aralığında onaylanan işlemlerin bir arada tutulduğu veri paketidir; her blok bir önceki bloğun hash'ini taşıdığı için bloklar değiştirilmesi çok zor bir zincir oluşturur.Blokzincir(Blockchain)Blokzincir, işlem kayıtlarının bloklar hâlinde gruplanıp kriptografik özetlerle birbirine zincirlendiği, tek bir merkez yerine ağdaki çok sayıda bilgisayarda tutulan ortak ve değiştirilmesi çok zor bir dijital defterdir.Blokzincir Köprüsü(Blockchain Bridge)Blokzincir köprüsü, kripto varlıkların ya da verilerin birbirinden bağımsız iki blokzincir arasında aktarılmasını sağlayan protokoldür; genellikle bir zincirde varlığı kilitleyip diğerinde onu temsil eden token üretir.Blok Onayı(Block Confirmation)Blok onayı (block confirmation), bir kripto para işleminin bir bloğa eklenmesi ve bu bloğun üzerine eklenen her yeni blokla işlemin geri alınma ihtimalinin azalarak kesinleşmesini ifade eder.Blok Ödülü(Block Reward)Blok ödülü, bir blokzincirde yeni bloğu başarıyla üreten madenciye ya da doğrulayıcıya verilen karşılıktır; genellikle protokolün yeni bastığı birimlerden (blok sübvansiyonu) ve bloktaki işlem ücretlerinden oluşur.Cüzdan Adresi(Wallet Address)Cüzdan adresi, kripto varlık göndermek ve almak için kullanılan, açık anahtardan türetilmiş harf ve rakamlardan oluşan kimliktir; banka hesabındaki IBAN'a benzer şekilde paylaşılabilir ama transferler geri alınamaz.Çift Harcama(Double Spending)Çift harcama (double spending), aynı dijital para biriminin iki farklı işlemde birden harcanmaya çalışılmasıdır; dijital paraların temel sorunu olan bu risk, blokzincirde konsensüs ve blok onaylarıyla önlenir.Çoklu İmza(Multisignature)Çoklu imza (multisignature, multisig), bir kripto cüzdanından işlem yapılabilmesi için tek bir özel anahtar yerine, önceden belirlenmiş sayıda farklı anahtarın imzasının gerekli olduğu güvenlik düzenidir.DAO(Decentralized Autonomous Organization)DAO (merkeziyetsiz otonom organizasyon), kurallarının akıllı sözleşmelere yazıldığı ve kararların üyelerin genellikle yönetişim tokenlarıyla verdiği oylarla alındığı, merkezi bir yönetim kurulu olmadan işleyen topluluk yapısıdır.DeFi(Decentralized Finance)DeFi (merkeziyetsiz finans), borç verme, borç alma, takas ve faiz benzeri getiri gibi finansal hizmetlerin banka ya da aracı kurum yerine blokzincir üzerindeki akıllı sözleşmelerle sunulduğu uygulamaların genel adıdır.Dijital Türk Lirası(Digital Turkish Lira)Dijital Türk lirası, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın (TCMB) Türk lirasının dijital biçimi olarak tasarladığı merkez bankası dijital parası (CBDC) projesidir; tedavüle çıkarılmasına ilişkin nihai karar henüz açıklanmamıştır.Doğrulayıcı(Validator)Doğrulayıcı (validator), hisse ispatı kullanan bir blokzincirde varlık kilitleyerek yeni blok öneren, başkalarının önerdiği blokları onaylayan ve karşılığında ödül alan, kural ihlalinde ise cezalandırılabilen katılımcıdır.Dolaşımdaki Arz(Circulating Supply)Dolaşımdaki arz (circulating supply), bir kripto paranın ya da tokenın şu an piyasada serbestçe alınıp satılabilen miktarıdır; kilitli, henüz basılmamış ya da yakılmış birimler bu sayıya dahil edilmez.Donanım Cüzdanı(Hardware Wallet)Donanım cüzdanı, kripto varlıkların özel anahtarlarını internete kapalı, güvenli bir çip içinde saklayan ve işlemleri cihazın içinde imzalayan, USB ya da Bluetooth ile bağlanan küçük fiziksel cihazdır.Düğüm(Node)Düğüm (node), bir blokzincir ağına bağlı olan, ağın yazılımını çalıştıran, işlemleri ve blokları kurallara göre doğrulayan ve genellikle blokzincirin bir kopyasını saklayan bilgisayardır.Emir Defteri(Order Book)Emir defteri (order book), bir borsada belirli bir varlık için bekleyen tüm alış ve satış limit emirlerinin fiyat seviyelerine ve miktarlarına göre listelendiği, anlık güncellenen kayıttır.ERC-20ERC-20, Ethereum ağında değiştirilebilir (birbirinin aynı) tokenların nasıl oluşturulacağını ve transfer edileceğini tanımlayan ortak akıllı sözleşme standardıdır; cüzdanların ve borsaların bu tokenları aynı şekilde desteklemesini sağlar.EthereumEthereum, 2015'te hayata geçen, akıllı sözleşmeler ve merkeziyetsiz uygulamalar çalıştırılabilen programlanabilir bir blokzincirdir; yerel kripto parası Ether (ETH), işlem ücretlerini ödemek için kullanılır.Flash Kredi(Flash Loan)Flash kredi (flash loan), DeFi platformlarında teminat gerektirmeyen ancak alındığı tek bir blokzincir işlemi içinde geri ödenmesi zorunlu olan; ödenmezse tüm işlemin otomatik olarak geri alındığı bir kredi türüdür.FOMO(Fear of Missing Out)FOMO (Fear of Missing Out), başkalarının kazandığını düşünüp fırsatı kaçırma korkusuyla, araştırma yapmadan ve plansız biçimde bir varlığa yatırım yapma eğilimidir; kripto piyasasında sık görülen bir davranış hatasıdır.Fonlama Oranı(Funding Rate)Fonlama oranı (funding rate), sürekli vadeli kripto sözleşmelerinde sözleşme fiyatını spot fiyata yakın tutmak için uzun ve kısa pozisyon sahiplerinin belirli aralıklarla birbirine yaptığı ödemenin oranıdır.ForkFork (çatallanma), bir blokzincirin protokol kurallarında değişiklik yapılması ya da ağın geçici olarak iki farklı blok dizisine ayrılmasıdır; kalıcı olarak ikiye bölünmeye yol açabilen hard fork ve geriye uyumlu soft fork olarak ayrılır.FUD(Fear Uncertainty Doubt)FUD (Fear, Uncertainty, Doubt), bir varlık ya da proje hakkında korku, belirsizlik ve şüphe yaratan, çoğu zaman abartılı ya da doğrulanmamış haber ve söylentilerin piyasada panik satışlara yol açmasıdır.Gas Ücreti(Gas Fee)Gas ücreti, Ethereum ve benzeri blokzincirlerde bir işlemi ya da akıllı sözleşme çağrısını gerçekleştirmek için harcanan hesaplama karşılığında ağa ödenen ücrettir; ağın yerel varlığıyla ödenir ve yoğunluğa göre değişir.Genesis Blok(Genesis Block)Genesis blok (genesis block), bir blokzincirin oluşturulan ilk bloğudur; kendisinden önce bir blok olmadığı için önceki bloğa referans içermez ve ağdaki diğer tüm bloklar zincirleme olarak bu bloğa bağlanır.Gerçek Dünya Varlıkları(Real World Assets)Gerçek dünya varlıkları (Real World Assets, RWA), devlet tahvili, gayrimenkul, emtia ya da kredi alacağı gibi blokzincir dışında var olan varlıkların tokenize edilerek blokzincir üzerinde temsil edilmesini anlatan kavramdır.Getiri Çiftçiliği(Yield Farming)Getiri çiftçiliği (yield farming), kripto varlıkları DeFi protokollerine likidite sağlamak, borç vermek ya da stake etmek için yatırıp karşılığında işlem ücreti ve ödül tokenı kazanmaya çalışma stratejisidir.Gizlilik Odaklı Kripto Para(Privacy Coin)Gizlilik odaklı kripto para (privacy coin), işlemlerdeki gönderici, alıcı ve tutar bilgilerini blokzincirde herkese açık biçimde göstermemek için özel kriptografik yöntemler kullanan kripto para türüdür.HalvingHalving, Bitcoin'de madencilere verilen blok sübvansiyonunun yaklaşık her 210.000 blokta, yani ortalama dört yılda bir yarıya indirilmesidir; amaç yeni bitcoin arzının hızını kademeli olarak düşürmektir.Hard ForkHard fork, bir blokzincirde geriye uyumlu olmayan bir kural değişikliğidir; güncellemeyi yapmayan düğümler yeni blokları geçersiz sayar ve topluluk anlaşamazsa zincir kalıcı olarak iki ayrı ağa bölünebilir.Hash Fonksiyonu(Hash Function)Hash fonksiyonu, her uzunluktaki veriyi sabit uzunlukta, benzersize yakın bir özet değere dönüştüren matematiksel işlemdir; blokzincirde blokları birbirine bağlamak, veriyi doğrulamak ve madencilik yapmak için kullanılır.Hash Oranı(Hash Rate)Hash oranı (hash rate), iş ispatı kullanan bir blokzincirde madencilerin saniyede yaptığı toplam hash hesaplaması sayısıdır; ağa ayrılan işlem gücünü ve dolayısıyla ağı saldırılara karşı korumanın maliyetini gösterir.Hisse İspatı(Proof of Stake)Hisse ispatı (Proof of Stake), blok üretme ve doğrulama hakkının, katılımcıların ağda teminat olarak kilitlediği kripto varlık miktarına göre dağıtıldığı ve madencilik gerektirmeyen bir konsensüs mekanizmasıdır.HODLHODL, kripto para topluluğunda bir varlığı kısa vadeli fiyat dalgalanmalarına bakmadan satmayıp uzun süre elde tutma yaklaşımını anlatan, bir yazım hatasından doğmuş argo ifadedir.ICO(Initial Coin Offering)ICO (Initial Coin Offering, ilk coin arzı), yeni bir kripto projesinin kendi tokenlarını yatırımcılara satarak proje için fon topladığı yöntemdir; halka arza benzer ama çoğu zaman aynı denetim ve koruma yoktur.İş İspatı(Proof of Work)İş ispatı (Proof of Work), madencilerin hesaplama gücü harcayarak zor bir matematiksel bulmacayı çözdüğü ve çözümü ilk bulanın yeni bloğu ekleme hakkı kazandığı, Bitcoin'in kullandığı konsensüs mekanizmasıdır.Kalıcı Olmayan Kayıp(Impermanent Loss)Kalıcı olmayan kayıp, likidite havuzuna yatırılan tokenların fiyat oranı değiştiğinde, havuzdaki payın değerinin aynı tokenları cüzdanda tutmaya göre daha düşük kalması durumudur; pozisyon bu fiyatta kapatılırsa kayıp kalıcı olur.Katman 1(Layer 1)Katman 1 (Layer 1), işlemleri kendi ağı üzerinde doğrulayan ve kesinleştiren, kendi konsensüs mekanizmasına ve yerel varlığına sahip temel blokzincirdir; Bitcoin ve Ethereum katman 1 ağlarına örnektir.Katman 2(Layer 2)Katman 2 (Layer 2), işlemleri ana blokzincirin dışında daha hızlı ve ucuz şekilde işleyip sonuçları ya da kanıtları katman 1'e kaydeden, böylece güvenliğinden yararlanmayı amaçlayan ölçeklenme çözümüdür.Konsensüs Mekanizması(Consensus Mechanism)Konsensüs mekanizması (consensus mechanism), merkezi bir otorite olmadan blokzincir ağındaki bağımsız katılımcıların hangi işlemlerin geçerli olduğuna ve zincire hangi bloğun ekleneceğine ortak karar vermesini sağlayan kurallar bütünüdür.Kripto Cüzdan(Crypto Wallet)Kripto cüzdan, kripto varlıklara erişmeni sağlayan özel anahtarları saklayan ve işlemleri imzalamanı sağlayan yazılım ya da cihazdır; varlıkların kendisi cüzdanda değil, blokzincirde kayıtlıdır.Kripto Madenciliği(Crypto Mining)Kripto madenciliği, iş ispatı kullanan blokzincirlerde madencilerin işlem gücü harcayarak yeni bloklar ürettiği ve karşılığında blok ödülü ile işlem ücretleri kazandığı, aynı zamanda ağın güvenliğini sağlayan süreçtir.Kripto Para(Cryptocurrency)Kripto para, merkez bankası gibi tek bir otoriteye bağlı olmadan blokzincir gibi dağıtık kayıt teknolojisiyle oluşturulan, kriptografiyle korunan ve dijital ortamda transfer edilen sanal varlıktır.Kripto Saklama Hizmeti(Crypto Custody)Kripto saklama hizmeti (crypto custody), kripto varlıklara erişimi sağlayan özel anahtarların bir kuruluş tarafından müşteri adına güvenli biçimde tutulması ve yönetilmesidir.Kripto Token(Crypto Token)Kripto token, kendi blokzinciri olmayan ve Ethereum gibi mevcut bir ağ üzerinde akıllı sözleşmeyle oluşturulan dijital varlıktır; bir uygulamaya erişim, oy hakkı ya da başka bir varlığın temsilini sağlayabilir.Kripto Varlık Hizmet Sağlayıcı(Crypto Asset Service Provider)Kripto varlık hizmet sağlayıcı, Türkiye'de 7518 sayılı Kanun'la tanımlanan; kripto varlık alım satım platformlarını, saklama hizmeti veren kuruluşları ve mevzuatla belirlenen diğer kurumları kapsayan, SPK iznine tabi kuruluştur.Kurtarma İfadesi(Seed Phrase)Kurtarma ifadesi (seed phrase), kripto cüzdanın tüm özel anahtarlarını yeniden üretmeye yarayan, genellikle 12 ya da 24 kelimeden oluşan yedektir; bu kelimeleri bilen herkes cüzdandaki tüm varlıklara erişebilir.KYC(Know Your Customer)KYC (Know Your Customer, Müşterini Tanı), bankaların ve kripto platformlarının kara para aklama ve terörün finansmanıyla mücadele kapsamında müşterilerinin kimliğini doğrulayıp risk değerlendirmesi yaptığı süreçtir.Lightning NetworkLightning Network, Bitcoin ağının üzerine kurulu, kullanıcıların açtıkları ödeme kanalları aracılığıyla her ödemeyi zincire yazmadan hızlı ve düşük ücretle Bitcoin transferi yapmasını sağlayan bir katman 2 ağıdır.Likidasyon(Liquidation)Likidasyon (liquidation), kaldıraçlı bir kripto pozisyonunda ya da teminatlı borçta zarar teminatı belirli bir eşiğin altına düşürdüğünde, platformun pozisyonu zorla kapatması ve teminatın tamamını ya da bir kısmını almasıdır.Likidite Havuzu(Liquidity Pool)Likidite havuzu, merkeziyetsiz borsalarda kullanıcıların yatırdığı token çiftlerinin bir akıllı sözleşmede toplandığı ve takasların bu havuzdan karşılandığı fon havuzudur; likidite sağlayıcılar işlem ücretlerinden pay alır.Likit Staking(Liquid Staking)Likit staking, kripto varlıkların bir protokol aracılığıyla stake edilip karşılığında bu pozisyonu temsil eden ve alınıp satılabilen bir token (LST) alınmasıdır; böylece varlık kilitliyken bile likidite elde edilir.

Kripto para terimlerini anlamak

Kripto para dünyası, kısa sürede çok sayıda yeni kavramın ortaya çıktığı bir alandır. Blokzincir, cüzdan, özel anahtar, madencilik, token, akıllı sözleşme, staking gibi terimler; haberlerde, borsa arayüzlerinde ve proje tanıtımlarında sürekli karşınıza çıkar.

Bu kavramları doğru anlamak yalnızca konuyu takip etmek için değil, güvenliğiniz için de önemlidir. Örneğin özel anahtar ile kurtarma kelimelerinin ne olduğunu bilmeyen biri, bunları farkında olmadan dolandırıcılarla paylaşabilir.

Hangi terimleri bulacaksınız?

Blokzincir teknolojisinin temel kavramları
Cüzdanlar, anahtarlar ve güvenlik terimleri
Token, coin ve akıllı sözleşme gibi kavramlar
Kripto borsalarında kullanılan işlem terimleri

İngilizce terimler

Kripto para alanındaki kavramların çoğu İngilizce kökenlidir ve platformlarda genellikle bu hâlleriyle kullanılır. Bu nedenle maddelerde terimin Türkçe karşılığının yanında yaygın İngilizce kullanımını da veriyoruz. Böylece farklı kaynaklarda aynı kavramla karşılaştığınızda kolayca tanıyabilirsiniz.

Önemli not

Kripto para terimlerine ilişkin açıklamalar bilgilendirme amaçlıdır ve yatırım tavsiyesi değildir. Kripto varlıklar yüksek fiyat oynaklığı ve dolandırıcılık riski taşır; yatırılan paranın tamamı kaybedilebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kripto para terimlerinden hangileri güvenlik için kritik?

Özel anahtar, kurtarma kelimeleri (seed phrase), cüzdan adresi ve iki adımlı doğrulama gibi terimler güvenlik açısından en kritik olanlardır. Özel anahtar ve kurtarma kelimeleri hiçbir koşulda kimseyle paylaşılmamalıdır.

Coin ile token arasındaki fark nedir?

Genel kullanımda coin, kendi blokzinciri olan bir kripto varlığı; token ise başka bir blokzincir üzerinde çalışan varlığı ifade eder. Ayrıntıları ilgili sözlük maddelerinde bulabilirsiniz.

Kripto para sözlüğü yatırım tavsiyesi içeriyor mu?

Hayır. Sözlük maddeleri yalnızca kavramları açıklar. Hiçbir kripto varlık için alım satım önerisi içermez.