Yazılım & No-Code Terimleri
Kısaca
Yazılım geliştirme, otomasyon ve kod yazmadan uygulama kurma terimleri.
Terimler
301 Yönlendirme(301 Redirect)301 yönlendirme, bir web sayfasının kalıcı olarak yeni bir adrese taşındığını tarayıcıya ve arama motorlarına bildiren HTTP durum kodudur. Eski adrese gelen ziyaretçi otomatik olarak yeni adrese gönderilir.403 Forbidden403 Forbidden, sunucunun isteği anladığı ama istenen sayfaya ya da dosyaya erişim izni vermediğini bildiren HTTP durum kodudur. Kaynak vardır, ancak isteği yapanın onu görme yetkisi yoktur.404 Hatası(404 Error)404 hatası, tarayıcının istediği sayfanın sunucuda bulunamadığını bildiren HTTP durum kodudur. Sunucu çalışmaktadır ama o adreste bir içerik yoktur. Genellikle silinen, taşınan ya da yanlış yazılan adreslerde görülür.500 Hatası(500 Internal Server Error)500 hatası (Internal Server Error), sunucunun isteği işlerken beklenmeyen bir sorunla karşılaştığını ve daha ayrıntılı bir hata kodu veremediğini bildiren genel HTTP durum kodudur. Sorun ziyaretçide değil sunucu tarafındadır.502 Bad Gateway502 Bad Gateway, ağ geçidi veya ters vekil (reverse proxy) görevi gören bir sunucunun, isteği ilettiği arkadaki sunucudan geçersiz ya da hiç yanıt alamadığını bildiren HTTP durum kodudur.503 Hatası(503 Service Unavailable)503 hatası (Service Unavailable), sunucunun aşırı yük, bakım çalışması ya da geçici bir arıza nedeniyle isteği şu anda karşılayamadığını bildiren HTTP durum kodudur. Sorunun kalıcı değil geçici olduğunu anlatır.Açık Kaynak(Open Source)Açık kaynak, bir yazılımın kaynak kodunun herkesin görebileceği, inceleyebileceği, değiştirebileceği ve lisans şartlarına uyarak dağıtabileceği biçimde yayımlanmasıdır. Linux, Firefox ve WordPress bilinen örneklerdir.Açık Kaynak Lisansı(Open Source License)Açık kaynak lisansı, kaynak kodu açık bir yazılımın hangi şartlarla kullanılabileceğini, değiştirilebileceğini ve dağıtılabileceğini belirleyen hukuki metindir. İzin verici ve copyleft olmak üzere iki ana gruba ayrılır.Ağaç Veri Yapısı(Tree Data Structure)Ağaç veri yapısı, verileri bir kökten başlayıp dallara ayrılan hiyerarşik bir düzende tutan yapıdır. Her düğüm alt düğümlere bağlanabilir; dosya sistemleri ve web sayfalarının yapısı bu modele dayanır.Akış Şeması(Flowchart)Akış şeması (flowchart), bir algoritmanın ya da iş sürecinin adımlarını standart şekiller ve oklarla görsel olarak gösteren diyagramdır. Kod yazmadan önce mantığı planlamak ve süreci başkalarına anlatmak için kullanılır.Alan Adı(Domain Name)Alan adı (domain name), bir web sitesine ulaşmak için IP adresi yerine kullanılan, akılda kalan addır. Örneğin parazade.com bir alan adıdır ve DNS sistemi bu adı sitenin bulunduğu sunucunun IP adresine çevirir.Alfa Sürüm(Alpha Version)Alfa sürüm, bir yazılımın ilk kez baştan sona çalıştırılabildiği ve genelde yalnız geliştirici ekip ya da şirket içi test ekibi tarafından denendiği erken test sürümüdür. Özellikler eksik, hatalar sık olabilir.Alt Alan Adı(Subdomain)Alt alan adı (subdomain), ana alan adının önüne eklenen ve ayrı bir bölüm gibi çalışan addır. Örneğin blog.ornek.com adresindeki "blog" kısmı, ornek.com alan adının bir alt alan adıdır.AngularAngular, Google'ın geliştirdiği, TypeScript ile yazılan ve büyük ölçekli tek sayfa web uygulamaları kurmak için gereken araçların çoğunu hazır sunan açık kaynaklı bir frontend çatısıdır.API Anahtarı(API Key)API anahtarı (API key), bir uygulamanın ya da kullanıcının bir API'ye istek gönderirken kimliğini kanıtlamak için kullandığı benzersiz ve gizli karakter dizisidir. Parola gibi korunması gerekir.API Entegrasyonu(API Integration)API entegrasyonu, iki ya da daha fazla yazılımın API'ler üzerinden birbirine bağlanarak otomatik veri alışverişi yapmasıdır. Siparişin kargo sistemine ya da faturanın muhasebeye kendiliğinden düşmesi buna örnektir.API GatewayAPI Gateway (API ağ geçidi), istemcilerden gelen tüm API isteklerini tek bir giriş noktasında karşılayıp kimlik doğrulama, istek sınırlama gibi kontrollerden geçirerek doğru arka servise yönlendiren katmandır.Arayüz(Interface)Arayüz (interface), nesne yönelimli programlamada bir sınıfın hangi metotları sağlaması gerektiğini tanımlayan, ancak bu metotların nasıl çalışacağını belirtmeyen sözleşmedir. Günlük dilde arayüz, kullanıcının yazılımla etkileşim kurduğu ekranı da ifade eder.Argüman(Argument)Argüman, programlamada bir fonksiyon ya da metot çağrılırken parantez içinde gönderilen gerçek değerdir. Örneğin `topla(3, 5)` çağrısında 3 ve 5 argümandır; bu değerler fonksiyonun parametrelerine aktarılır.Asenkron Programlama(Asynchronous Programming)Asenkron programlama, uzun süren bir işlemi beklerken programın diğer işlere devam etmesini sağlayan yaklaşımdır. Ağ istekleri, dosya okuma ve veritabanı sorguları gibi bekleme gerektiren işlerde uygulamanın donmasını önler.Async AwaitAsync/await, asenkron kodu sıradan, yukarıdan aşağı okunan kod gibi yazmayı sağlayan bir sözdizimidir. async bir fonksiyonun asenkron olduğunu belirtir, await ise bir Promise'in sonucunu bekler.Atama Operatörü(Assignment Operator)Atama operatörü, sağ taraftaki değeri sol taraftaki değişkene kaydeden operatördür. En yaygını tek eşittir işaretidir (`=`); `+=`, `-=` gibi bileşik biçimleri ise hesaplama ile atamayı tek adımda yapar.A Kaydı(A Record)A kaydı (A Record), bir alan adını ya da alt alan adını doğrudan bir IPv4 adresine bağlayan DNS kaydıdır. ornek.com'un 203.0.113.10 adresli sunucuda açılmasını sağlayan ayar budur.BackendBackend, bir uygulamanın kullanıcıya görünmeyen ve sunucuda çalışan kısmıdır; veritabanı işlemlerini, iş kurallarını, kullanıcı doğrulamasını ve frontend'e veri sağlayan API'leri yönetir.Backend DeveloperBackend developer, uygulamaların sunucu tarafında çalışan iş mantığını, veritabanı işlemlerini, API'leri ve güvenlik katmanlarını geliştiren ve sistemin hızlı, güvenli ve ölçeklenebilir çalışmasını sağlayan yazılım geliştiricisidir.BacklogBacklog, bir ürün için yapılması planlanan özelliklerin, hata düzeltmelerinin ve iyileştirmelerin öncelik sırasına göre dizildiği, sürekli güncellenen iş listesidir; Scrum'da bu listeyi Product Owner yönetir.Bağımlılık(Dependency)Yazılımda bağımlılık (dependency), bir projenin çalışmak için ihtiyaç duyduğu dış kütüphane, paket ya da modüldür. Bağımlılık eksik ya da uyumsuz sürümde olursa proje derlenmez veya hatalı çalışır.Bağlı Liste(Linked List)Bağlı liste (linked list), her elemanın kendi verisini ve bir sonraki elemanın adresini tuttuğu doğrusal veri yapısıdır. Elemanlar bellekte yan yana durmak zorunda değildir; birbirine bağlantılarla zincir gibi eklenir.Bant Genişliği(Bandwidth)Bant genişliği (bandwidth), bir bağlantı üzerinden birim zamanda aktarılabilecek en yüksek veri miktarıdır. İnternet paketlerinde genellikle Mbps (saniyede megabit) cinsinden ifade edilir.BashBash (Bourne Again Shell), Linux ve Unix tabanlı sistemlerde yaygın kullanılan komut yorumlayıcısı ve betik dilidir. Kullanıcının komutlarını çalıştırır ve tekrarlayan işleri otomatikleştiren betikler yazmayı sağlar.Bellek Sızıntısı(Memory Leak)Bellek sızıntısı (memory leak), bir programın artık ihtiyaç duymadığı belleği serbest bırakmaması sonucu RAM kullanımının zamanla sürekli artmasıdır. Uzun süre çalışan uygulamalarda yavaşlamaya ve çökmelere yol açar.Bellek Yönetimi(Memory Management)Bellek yönetimi, bir programın çalışırken ihtiyaç duyduğu belleği ayırma, kullanma ve işi bitince geri verme sürecidir. Bu iş dile göre ya geliştirici tarafından elle ya da çöp toplayıcı gibi otomatik mekanizmalarla yapılır.Beta Sürüm(Beta Version)Beta sürüm, temel özellikleri tamamlanmış ama henüz son hâline gelmemiş bir yazılımın gerçek kullanıcılarla test edildiği ön yayın sürümüdür. Amaç, resmî çıkıştan önce hataları ve kullanım sorunlarını yakalamaktır.Betik(Script)Betik (script), genellikle derlenmeden doğrudan çalıştırılan ve belirli bir işi otomatikleştirmek için yazılan kısa programdır. Bash, Python ve JavaScript gibi dillerle yazılır; yedekleme, dosya düzenleme ve veri işleme gibi işlerde kullanılır.Beyaz Kutu Testi(White Box Testing)Beyaz kutu testi (white box testing), yazılımın kaynak kodu ve iç mantığı bilinerek, kodun içindeki yolların, koşulların ve döngülerin doğru çalışıp çalışmadığını kontrol eden test yöntemidir. Cam kutu ya da şeffaf kutu testi olarak da bilinir.Big O Notasyonu(Big O Notation)Big O notasyonu, bir algoritmanın çalışma süresinin ya da bellek kullanımının girdi büyüdükçe nasıl arttığını ifade eden matematiksel gösterimdir. Algoritmaları donanımdan bağımsız biçimde karşılaştırmayı sağlar.Birim Testi(Unit Testing)Birim testi (unit test), bir yazılımın en küçük test edilebilir parçasının, genelde tek bir fonksiyon ya da metodun, diğer bileşenlerden bağımsız olarak doğru çalışıp çalışmadığını kontrol eden otomatik testtir.Birleştirmeli Sıralama(Merge Sort)Birleştirmeli sıralama (merge sort), listeyi tek elemanlı parçalara kadar ikiye bölen, sonra bu parçaları sıralı biçimde birleştirerek bütün listeyi sıralayan böl ve yönet algoritmasıdır. Her durumda O(n log n) sürede çalışır.BooleanBoolean, programlamada yalnızca iki değer alabilen mantıksal veri tipidir: true (doğru) ya da false (yanlış). Koşullu ifadelerin ve karşılaştırmaların sonucu boolean bir değerdir.BootstrapBootstrap, hazır CSS sınıfları, ızgara (grid) sistemi ve bileşenler sunarak mobil uyumlu web sayfalarını hızlıca tasarlamayı sağlayan açık kaynaklı bir CSS çatısıdır. İlk olarak Twitter ekibi tarafından geliştirilmiştir.BranchBranch (dal), Git'te ana koddan ayrılarak bağımsız çalışmayı sağlayan paralel bir geliştirme hattıdır. Yeni bir özellik ya da düzeltme önce ayrı bir dalda yapılır, hazır olunca ana dala birleştirilir.BreakpointBreakpoint (kesme noktası), hata ayıklama sırasında programın çalışmasını belirli bir satırda geçici olarak durduran işarettir. Program durduğunda değişkenler incelenir ve kod adım adım ilerletilebilir.BugBug, bir yazılımın beklenenden farklı davranmasına, yanlış sonuç üretmesine ya da çökmesine neden olan hatadır. Kelime İngilizcede böcek anlamına gelir; bug'ları bulup düzeltme işine debugging denir.BuildBuild, yazılımın kaynak kodunun derlenip bağımlılıklarıyla birleştirilerek çalıştırılabilir ya da dağıtılabilir bir pakete dönüştürülmesidir. Aynı kelime, bu işlem sonucunda ortaya çıkan paketi anlatmak için de kullanılır.CallbackCallback, başka bir fonksiyona parametre olarak verilen ve belirli bir iş bittiğinde ya da bir olay gerçekleştiğinde çağrılan fonksiyondur. Türkçede geri çağırma fonksiyonu olarak da anılır.Canlı Ortam(Production Environment)Canlı ortam (production), yazılımın gerçek kullanıcılara hizmet verdiği, gerçek verilerle çalışan asıl sistemdir. Bir web sitesinin herkesin ziyaret ettiği hâli canlı ortamda çalışır ve buradaki hata doğrudan kullanıcıyı etkiler.CDN(Content Delivery Network)CDN (Content Delivery Network, içerik dağıtım ağı), bir sitenin görsel, video ve dosya gibi içeriklerini dünyaya yayılmış sunucularda kopyalayıp ziyaretçiye en yakın noktadan sunan ağdır.ChangelogChangelog (değişiklik günlüğü), bir yazılımın her sürümünde nelerin eklendiğini, değiştiğini, düzeltildiğini ya da kaldırıldığını tarih sırasıyla listeleyen dosyadır. Kullanıcıların ve geliştiricilerin güncellemeden önce neyle karşılaşacağını görmesini sağlar.CI/CDCI/CD, yazılımdaki değişikliklerin otomatik olarak birleştirilip test edildiği (sürekli entegrasyon) ve yayına hazır hâle getirilip dağıtıldığı (sürekli teslimat ya da dağıtım) süreçlerin bütünüdür.CLICLI (Command Line Interface), bir programı fare ve pencereler yerine yazılı komutlarla kullanmayı sağlayan komut satırı arayüzüdür. Git, npm ve Docker gibi geliştirici araçlarının çoğu CLI üzerinden çalışır.CloneClone, Git'te uzak bir deponun tüm dosyaları ve değişiklik geçmişiyle birlikte bilgisayarınıza kopyalanmasıdır. git clone komutuyla yapılır ve projede çalışmaya başlamanın ilk adımıdır.ClosureClosure, bir fonksiyonun tanımlandığı ortamdaki değişkenleri, o ortam sona erdikten sonra da hatırlayıp kullanabilmesidir. Türkçede kapanım olarak da geçer ve özellikle JavaScript'te sık karşılaşılır.CNAMECNAME (Canonical Name) kaydı, bir alan adını IP adresi yerine başka bir alan adına yönlendiren DNS kaydıdır. Örneğin www.ornek.com adresini ornek.com'a ya da bir hizmetin verdiği adrese bağlar.CommitCommit, Git'te dosyalarda yaptığınız değişikliklerin bir açıklama mesajıyla birlikte depoya kalıcı olarak kaydedilmesidir. Her commit projenin o anki fotoğrafı gibidir ve sonradan geri dönülebilir.CSR(Client-Side Rendering)CSR (Client-Side Rendering), web sayfasının içeriğinin sunucu yerine kullanıcının tarayıcısında JavaScript ile oluşturulmasıdır. Tek sayfa uygulamalarında yaygındır ve sayfa geçişlerini hızlı hâle getirir.CSSCSS (Cascading Style Sheets, basamaklı stil şablonları), HTML ile oluşturulan web sayfalarının renk, yazı tipi, boşluk, yerleşim ve animasyon gibi görsel özelliklerini tanımlayan stil dilidir.CSS GridCSS Grid, web sayfasında öğeleri satır ve sütunlardan oluşan iki boyutlu bir ızgaraya yerleştirmeyi sağlayan CSS yerleşim sistemidir. Sayfa iskeleti ve galeri gibi karmaşık düzenler için kullanılır.CSVCSV (Comma-Separated Values, virgülle ayrılmış değerler), tablo biçimindeki verileri her satırı bir kayıt, her sütunu bir ayırıcı işaretle bölünmüş alan olacak şekilde düz metin olarak saklayan dosya biçimidir.C Programlama Dili(C)C, 1970'lerin başında Bell Laboratuvarları'nda geliştirilen, donanıma yakın çalışan, derlenen ve genel amaçlı bir programlama dilidir. İşletim sistemleri, sürücüler ve gömülü sistemlerde hâlâ yaygın kullanılır.C#C# (si şarp), Microsoft'un geliştirdiği, .NET platformunda çalışan, nesne yönelimli ve genel amaçlı bir programlama dilidir. Masaüstü, web, oyun ve kurumsal uygulamalarda yaygın kullanılır.
0