Vergi & Muhasebe Terimleri
Kısaca
Vergi türleri, beyanname, fatura ve muhasebe terimleri.
Terimler
6183 Sayılı Kanun(Law No. 6183 on Collection of Public Receivables)6183 sayılı kanun, Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun'dur. Vergi, ceza ve diğer kamu alacaklarının vadesinde ödenmemesi durumunda devletin bu alacakları nasıl tahsil edeceğini düzenler.Açılış Kaydı(Opening Entry)Açılış kaydı, yeni bir hesap döneminin başında önceki dönemin kapanış bilançosundaki varlık, borç ve özkaynak tutarlarının yeniden deftere alındığı ilk yevmiye kaydıdır. Yeni kurulan işletmelerde ise kuruluş sermayesi bu kayıtla işlenir.Adisyon(Bill)Adisyon, lokanta, kafe ve bar gibi masada servis yapılan işletmelerde müşterinin siparişlerinin yazıldığı belgedir. Vergi mevzuatında belge düzeninin bir parçasıdır; hesap kapanınca ayrıca fiş ya da fatura düzenlenir.Adli Muhasebe(Forensic Accounting)Adli muhasebe, muhasebe, denetim ve araştırma tekniklerini birleştirerek hile, zimmet, yolsuzluk ve ticari uyuşmazlıklarda mali delilleri inceleyen, sonuçları mahkemede kullanılabilecek biçimde raporlayan disiplindir.Ağırlıklı Ortalama Maliyet(Weighted Average Cost)Ağırlıklı ortalama maliyet, farklı fiyatlardan alınan stokların toplam maliyetinin toplam miktara bölünmesiyle bulunan ortalama birim maliyetle hem satılan malların hem de dönem sonu stokunun değerlendiği stok değerleme yöntemidir.Aktifleştirme(Capitalization)Aktifleştirme, bir harcamanın dönem gideri olarak yazılmayıp ilgili varlığın maliyetine eklenerek bilançonun aktifine kaydedilmesidir. Maliyet, varlık kullanıldıkça amortisman yoluyla gidere dönüşür.Alacak Bakiyesi(Credit Balance)Alacak bakiyesi, bir hesabın alacak tarafındaki toplamın borç tarafındaki toplamdan büyük olması durumudur. Borç, özkaynak ve gelir hesapları normalde alacak bakiyesi verir; satıcılar, sermaye ve satışlar hesabı örnektir.Alış Faturası(Purchase Invoice)Alış faturası, bir işletmenin satın aldığı mal ya da hizmet için satıcıdan aldığı faturadır. Gider ya da maliyet kaydının ve indirilecek KDV'nin belgesidir; aynı belge satıcı için satış faturasıdır.Amortisman(Depreciation)Amortisman, bina, makine, taşıt gibi uzun süre kullanılan varlıkların zamanla yıpranması ve değer kaybetmesi nedeniyle maliyetlerinin faydalı ömürleri boyunca gidere dağıtılmasıdır.Amortismana Tabi İktisadi Kıymet(Depreciable Asset)Amortismana tabi iktisadi kıymet, işletmede bir yıldan fazla kullanılan ve yıpranma, aşınma ya da değer kaybına uğrayan varlıklardır. Bina, makine, taşıt, demirbaş ve bazı haklar bu kapsamdadır; maliyetleri amortisman yoluyla gider yazılır.Amortisman Oranları(Depreciation Rates)Amortisman oranları, bir duran varlığın maliyetinin her yıl hangi yüzdesinin gider yazılacağını gösteren oranlardır. Türkiye'de oranlar GİB'in yayımladığı faydalı ömür listesine göre belirlenir.APHB(Monthly Premium and Service Document)APHB, Aylık Prim ve Hizmet Belgesi'nin kısaltmasıdır. İşverenin her ay çalıştırdığı sigortalıların prim günlerini ve kazançlarını SGK'ya bildirdiği belgedir; bugün çoğu işveren için muhtasar ve prim hizmet beyannamesiyle birleşmiştir.Aralıklı Envanter Yöntemi(Periodic Inventory System)Aralıklı envanter yöntemi, satılan malın maliyetinin her satışta değil, dönem sonunda yapılan fiziki sayımla hesaplandığı stok kayıt yöntemidir. Dönem içinde alışlar ayrı izlenir, stok hesabı yıl sonunda güncellenir.Arızi Kazanç(Occasional Income)Arızi kazanç, süreklilik göstermeyen, ara sıra yapılan ticari işlemler ya da bir faaliyeti bırakma karşılığında alınan bedeller gibi kanunda sayılan durumlardan elde edilen kazançtır.Artan Oranlı Vergi(Progressive Tax)Artan oranlı vergi, matrah büyüdükçe daha yüksek oranların uygulandığı vergi tarifesidir. Yüksek oran yalnız ilgili dilimi aşan kısma uygulanır; amaç, ödeme gücü yüksek olanın daha fazla vergi ödemesidir.Ar-Ge İndirimi(R&D Deduction)Ar-Ge indirimi, araştırma, geliştirme ve tasarım faaliyetleri için yapılan harcamaların kurumlar vergisi ya da gelir vergisi matrahından indirilmesine imkân veren vergi teşvikidir.Asgari Geçim İndirimi(Minimum Living Allowance)Asgari geçim indirimi (AGİ), ücretlilerin gelir vergisinden medeni durum ve çocuk sayısına göre yapılan bir indirimdi; 7349 sayılı Kanun'la 1 Ocak 2022'den itibaren kaldırılmış ve yerini asgari ücrete isabet eden kısım için gelir vergisi istisnası almıştır.Asgari Kurumlar Vergisi(Minimum Corporate Tax)Asgari kurumlar vergisi, şirketlerin istisna ve indirimler nedeniyle ödediği kurumlar vergisinin, kanunda belirlenen bir tabanın altına düşmesini engelleyen vergidir. Türkiye'de 7524 sayılı Kanun'la getirilmiş ve 2025 kazançlarından itibaren uygulanmaya başlamıştır.Asgari Ücret İstisnası(Minimum Wage Tax Exemption)Asgari ücret istisnası, çalışanların ücretlerinin asgari ücrete isabet eden kısmının gelir vergisi ve damga vergisinden istisna tutulmasıdır. Asgari ücretin üzerinde kazananlar da bu tutar kadar istisnadan yararlanır.Azalan Bakiyeler Yöntemi(Declining Balance Method)Azalan bakiyeler yöntemi, amortismanın her yıl varlığın kalan net değeri üzerinden sabit bir oranla hesaplandığı hızlandırılmış amortisman yöntemidir; ilk yıllarda daha yüksek, sonraki yıllarda daha düşük gider yazılır.Bağımsız Denetim(Independent Audit)Bağımsız denetim, bir şirketin finansal tablolarının ilgili raporlama standartlarına uygun ve gerçeği doğru yansıtıp yansıtmadığının, şirketten bağımsız yetkili denetçiler tarafından denetim standartlarına göre incelenip görüşe bağlanmasıdır.Bandrol(Tax Stamp)Bandrol, bir ürünün yasal yollarla üretildiğini ya da ithal edildiğini, vergisinin ve gerekli izinlerinin tamamlandığını gösteren, ürüne yapıştırılan güvenlikli etikettir. Kaçak ve sahte ürünleri ayırt etmeye yarar.Banka Mutabakatı(Bank Reconciliation)Banka mutabakatı, işletmenin muhasebe kayıtlarındaki banka hesabı bakiyesi ile bankanın gönderdiği ekstredeki bakiyenin karşılaştırılıp aradaki farkların nedenlerinin bulunması işlemidir.Basit Usul(Simplified Taxation)Basit usul, küçük ölçekli esnafın ticari kazancının defter tutmadan, yıllık alış, satış ve giderlere göre basitleştirilmiş biçimde tespit edildiği vergilendirme yöntemidir. Belirli şartları sağlayan tacirler yararlanabilir.Ba-Bs Formu(Ba-Bs Form)Ba-Bs formu, mükelleflerin aynı kişi veya kurumla yaptıkları ve belirli tutarı aşan mal ve hizmet alışlarını (Form Ba) ve satışlarını (Form Bs) aylık olarak vergi idaresine bildirdikleri formlardır.Belge Düzeni(Document Order)Belge düzeni, vergi mevzuatının fatura, irsaliye, fiş, makbuz gibi belgelerin hangi işlemde, kim tarafından, ne zaman ve nasıl düzenleneceğini belirleyen kurallar bütünüdür. Uyulmaması özel usulsüzlük cezasına yol açabilir.Belge Saklama Süresi(Record Retention Period)Belge saklama süresi, defter ve belgelerin ne kadar süre muhafaza edilmesi gerektiğini gösterir. Vergi Usul Kanunu'na göre süre, ilgili olduğu yılı izleyen takvim yılından başlayarak beş yıldır; Türk Ticaret Kanunu ise on yıl öngörür.Beyanname(Tax Return)Beyanname, vergi mükelleflerinin vergiye konu gelir, kazanç ya da işlemlerini belirli dönemlerde vergi idaresine resmî olarak bildirdiği belgedir. Bugün çoğunlukla elektronik ortamda verilir.Bilanço(Balance Sheet)Bilanço, bir işletmenin belirli bir tarihteki varlıklarını, borçlarını (yükümlülüklerini) ve özkaynaklarını gösteren temel finansal tablodur. Şirketin o andaki finansal durumunun fotoğrafı gibidir.Bilanço Esası(Balance Sheet Basis)Bilanço esası, birinci sınıf tüccarların çift taraflı kayıt yöntemiyle yevmiye defteri, büyük defter ve envanter defteri tuttuğu, dönem sonunda bilanço ile gelir tablosu çıkardığı defter tutma yöntemidir.BOBİ FRS(Financial Reporting Standard for SMEs)BOBİ FRS, Büyük ve Orta Boy İşletmeler İçin Finansal Raporlama Standardı'nın kısaltmasıdır. Bağımsız denetime tabi olup tam TFRS setini uygulamayan şirketlerin finansal tablolarını hazırlarken izlediği standarttır.Borç Bakiyesi(Debit Balance)Borç bakiyesi, bir hesabın borç tarafındaki toplamın alacak tarafındaki toplamdan büyük olması durumudur. Varlık ve gider hesapları normalde borç bakiyesi verir; kasa, banka ve alıcılar hesabı tipik örneklerdir.Borç ve Alacak(Debit and Credit)Muhasebede borç ve alacak, bir hesabın iki tarafını ifade eder: borç hesabın sol, alacak sağ tarafıdır. Çift taraflı kayıtta her işlem en az bir hesaba borç, en az bir hesaba alacak olarak eşit tutarla yazılır.BSMV(BITT)BSMV, yani Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi, bankaların, sigorta şirketlerinin ve bazı finans kuruluşlarının yaptıkları işlemler nedeniyle lehlerine aldıkları faiz, komisyon ve benzeri tutarlar üzerinden alınan vergidir.Büyük Defter(General Ledger)Büyük defter, yevmiye defterine tarih sırasıyla yazılan kayıtların hesaplara göre sınıflandırıldığı ticari defterdir. Defteri kebir olarak da anılır ve her hesabın borç, alacak ve bakiyesini gösterir.Cari Hesap(Current Account)Cari hesap, bir işletmenin belirli bir kişi ya da firmayla arasındaki sürekli borç ve alacak hareketlerini tek bir hesapta izlemesidir. Satışlar, alışlar, tahsilatlar ve ödemeler bu hesaba işlenir; bakiye kimin kime ne kadar borçlu olduğunu gösterir.Çevre Temizlik Vergisi(Environmental Cleaning Tax)Çevre temizlik vergisi, belediyelerin çöp toplama ve temizlik hizmetleri karşılığında konut ve işyerlerinden aldığı bir belediye vergisidir. Konutlarda genellikle su faturasıyla tahsil edilir.Çifte Vergilendirme(Double Taxation)Çifte vergilendirme, aynı gelirin aynı dönemde iki farklı ülke tarafından vergilendirilmesidir. Genellikle bir ülkenin mukimlik, diğerinin gelirin kaynağı esasına göre vergi alması nedeniyle ortaya çıkar.Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşması(Double Taxation Treaty)Çifte vergilendirmeyi önleme anlaşması, iki ülkenin aynı gelirin iki kez vergilendirilmesini önlemek için imzaladığı uluslararası vergi anlaşmasıdır. Hangi gelirin hangi ülkede, hangi oranla vergileneceğini belirler.Çift Taraflı Kayıt(Double-Entry Bookkeeping)Çift taraflı kayıt, her muhasebe işleminin en az bir hesaba borç, en az bir hesaba alacak olarak ve eşit tutarlarla kaydedildiği yöntemdir. Modern muhasebenin temelini oluşturur ve kayıtların kendi içinde kontrol edilmesini sağlar.Dağıtım Anahtarı(Allocation Key)Dağıtım anahtarı, ortak giderlerin bölümlere ya da ürünlere hangi ölçüte göre paylaştırılacağını belirleyen orandır. Metrekare, çalışan sayısı, makine saati ve kilovat saat yaygın dağıtım anahtarlarıdır.Damga Vergisi(Stamp Tax)Damga vergisi, sözleşme, taahhütname, makbuz ve bordro gibi hukuki ya da mali sonuç doğuran belgeler üzerinden alınan vergidir. Belgenin türüne göre maktu ya da tutara bağlı nispi olarak hesaplanır.Damga Vergisi Beyannamesi(Stamp Tax Return)Damga vergisi beyannamesi, sözleşme, bordro ya da makbuz gibi kâğıtlar üzerinden hesaplanan damga vergisinin vergi dairesine bildirildiği beyannamedir. Genellikle işletmeler ve kamu kurumları tarafından verilir.Damga Vergisi Kanunu(Stamp Tax Law)Damga Vergisi Kanunu, sözleşme, bordro, makbuz ve benzeri kâğıtlar üzerinden alınan damga vergisini düzenleyen 488 sayılı kanundur. Hangi kâğıdın, hangi oran ya da tutarla vergilendirileceğini belirler.Dar Mükellefiyet(Limited Tax Liability)Dar mükellefiyet, Türkiye'de yerleşmiş sayılmayan kişilerin ve merkezi yurt dışında olan kurumların yalnız Türkiye'de elde ettikleri kazançlar üzerinden vergilendirilmesidir. Yurt dışındaki gelirleri Türkiye'de vergilendirilmez.Defter Beyan Sistemi(Ledger Declaration System)Defter beyan sistemi, işletme hesabı esasına göre defter tutan esnaf ile serbest meslek erbabının defter kayıtlarını, tasdik ve beyan işlemlerini GİB'in elektronik ortamında yürüttüğü sistemdir.Defter Tasdiki(Ledger Certification)Defter tasdiki, kullanılacak ticari ve vergi defterlerinin kayda başlanmadan önce noter tarafından onaylanmasıdır. Tasdik, defterin sayfa sayısını ve sahibini resmî olarak belgeleyerek sonradan değiştirilmesini önler.Değerleme Ölçüleri(Valuation Measures)Değerleme ölçüleri, Vergi Usul Kanunu'nda varlık ve borçların vergi matrahının hesabında hangi değerle dikkate alınacağını belirleyen ölçütlerdir. Maliyet bedeli, borsa rayici ve mukayyet değer en sık kullanılanlardır.Değerli Konut Vergisi(Valuable Housing Tax)Değerli konut vergisi, bina vergi değeri kanunda belirlenen eşiği aşan konutların sahiplerinden emlak vergisine ek olarak alınan ve kademeli oranlarla hesaplanan servet vergisidir.Değersiz Alacak(Worthless Receivable)Değersiz alacak, kesinleşmiş bir mahkeme kararı ya da kanaat verici bir belgeye göre tahsil imkânı tamamen ortadan kalkmış alacaktır; Vergi Usul Kanunu'na göre kayıtlı değerinden yok edilerek gider yazılabilir.Değer Artış Kazancı(Capital Gains)Değer artış kazancı, menkul kıymet, gayrimenkul ve bazı hakların elden çıkarılmasıyla, satış bedeli ile maliyet arasındaki farktan doğan ve kanunda sayılan durumlarda gelir vergisine tabi olan kazançtır.Değer Düşüklüğü(Impairment)Değer düşüklüğü, bir varlığın kayıtlı (defter) değerinin, o varlıktan satış ya da kullanım yoluyla elde edilebilecek tutarın üzerinde kalması durumudur; aradaki fark zarar olarak kaydedilerek varlık değeri azaltılır.Demirbaş(Fixed Asset)Demirbaş, bir işletmenin faaliyetlerinde bir yıldan uzun süre kullanmak için edindiği mobilya, bilgisayar, büro makinesi gibi taşınabilir maddi varlıklardır. Muhasebede duran varlık olarak kaydedilir ve genellikle amortisman yoluyla gidere dönüştürülür.Demirbaş Defteri(Fixed Asset Register)Demirbaş defteri, işletmenin uzun süre kullandığı masa, bilgisayar, makine gibi varlıklarının alış tarihi, bedeli, yeri ve amortismanıyla birlikte listelendiği kayıttır. Sabit kıymet listesi olarak da anılır.Denetim Görüşü(Audit Opinion)Denetim görüşü, bağımsız denetçinin finansal tabloların uygulanan raporlama çerçevesine göre tüm önemli yönleriyle gerçeğe uygun olup olmadığına ilişkin denetim raporunda açıkladığı sonuçtur.Denetim Raporu(Audit Report)Denetim raporu, denetçinin bir şirketin finansal tablolarını inceledikten sonra bu tabloların ilgili standartlara uygun ve gerçeği doğru yansıtıp yansıtmadığına dair görüşünü yazılı olarak bildirdiği belgedir.Devreden KDV(VAT Carried Forward)Devreden KDV, bir dönemde indirilecek KDV'nin hesaplanan KDV'den fazla olması sonucu ödenmeyen ve sonraki dönemlerde hesaplanan KDV'den düşülmek üzere aktarılan KDV tutarıdır.Dış Denetim(External Audit)Dış denetim, bir kurumun hesaplarının ve faaliyetlerinin, o kurumla istihdam ilişkisi olmayan dışarıdan denetçiler tarafından incelenmesidir; şirketlerde çoğunlukla bağımsız denetim, kamuda ise Sayıştay denetimi biçiminde görülür.Diğer Alacaklar(Other Receivables)Diğer alacaklar, işletmenin esas faaliyeti olan mal ve hizmet satışı dışında doğan alacaklarıdır. Ortaklara, personele ya da iştiraklere verilen borçlar bu grupta izlenir; kısa vadeliler 13 grubunda yer alır.Dijital Hizmet Vergisi(Digital Services Tax)Dijital hizmet vergisi, Türkiye'de sunulan dijital reklam, dijital içerik satışı ve dijital platform hizmetlerinden elde edilen hasılat üzerinden, belirli büyüklüğü aşan hizmet sağlayıcılardan alınan vergidir.
0