Kripto Terimleri – Sayfa 5

368 terim

Terimler

Not Your Keys Not Your Coins"Not your keys, not your coins", özel anahtarları kontrol etmiyorsan kripto varlıkların gerçekte sana değil, anahtarları tutan tarafa ait olduğunu anlatan kripto ilkesidir. Borsada tutulan varlıkların saklama riskine dikkat çeker.OCO Emir(One-Cancels-the-Other Order)OCO emir (One-Cancels-the-Other), birbirine bağlı iki emrin aynı anda girildiği ve biri gerçekleştiğinde diğerinin otomatik iptal edildiği emir türüdür. Genellikle kâr al ve zarar durdur seviyelerini birlikte ayarlamak için kullanılır.Optimistic RollupOptimistic rollup, işlemleri ana zincir dışında toplu olarak yürütüp verisini ana zincire yazan ve bu işlemleri varsayılan olarak doğru kabul eden bir katman 2 ölçekleme çözümüdür. Hatalı işlem, itiraz süresi içinde hata kanıtıyla düzeltilir.Oracle(Blockchain Oracle)Blokzincir oracle'ı, akıllı sözleşmelerin kendi başına erişemediği fiyat, hava durumu ya da spor sonucu gibi blokzincir dışındaki verileri güvenilir biçimde zincire taşıyan aracı sistemdir.Ordinals(Bitcoin Ordinals)Ordinals, Bitcoin'in en küçük birimi olan her satoshiye sıra numarası veren ve bu satoshileri izlenebilir hâle getiren bir protokoldür. Bu numaralandırma sayesinde tek tek satoshilere veri yazılıp Bitcoin üzerinde NFT benzeri dijital varlıklar oluşturulabilir.Otomatik Piyasa Yapıcı(Automated Market Maker)Otomatik piyasa yapıcı (AMM), merkeziyetsiz borsalarda alıcı ve satıcıyı emir defteriyle eşleştirmek yerine likidite havuzundaki token oranlarına göre fiyatı matematiksel bir formülle belirleyen akıllı sözleşme modelidir.Ödeme Kanalı(Payment Channel)Ödeme kanalı, iki tarafın blokzincirde bir miktar fonu kilitleyip sonraki birçok ödemeyi zincir dışında imzalı mesajlarla yapmasını, yalnız açılış ve kapanışı zincire yazmasını sağlayan ölçekleme yöntemidir.Ölçeklenebilirlik(Scalability)Ölçeklenebilirlik, bir blokzincirin kullanıcı ve işlem sayısı arttığında hızdan, maliyetten ve güvenlikten aşırı ödün vermeden daha fazla işlemi kaldırabilme kapasitesidir. Blokzincirlerin en temel teknik sorunlarından biridir.Özel Anahtar(Private Key)Özel anahtar (private key), bir kripto cüzdanındaki varlıkları harcama yetkisi veren gizli ve çok büyük bir sayıdır; işlemleri dijital olarak imzalamaya yarar ve bilen herkes o cüzdandaki varlıkları transfer edebilir.Paper HandsPaper hands (kâğıt eller), kripto argosunda fiyattaki küçük düşüşlerde ya da belirsizlikte panikle satış yapan yatırımcıyı tanımlayan, genellikle alaycı bir ifadedir. Karşıtı, ne olursa olsun tutmayı anlatan diamond hands'tir.PayFiPayFi (Payment Finance), blokzincir ve stablecoin altyapısını kullanarak ödeme, para transferi ve ödeme finansmanını (ör. fatura ya da alacak finansmanı) daha hızlı ve programlanabilir hâle getirmeyi hedefleyen kripto alanıdır.PaymasterPaymaster, Ethereum'da hesap soyutlama (ERC-4337) yapısında kullanıcıların gas ücretini onlar adına ödeyen ya da ücretin ETH yerine başka bir token'la ödenmesini sağlayan akıllı sözleşmedir.Perp DEX(Perpetual DEX)Perp DEX, süresiz vadeli kontratların (perpetual futures) merkezi bir aracı olmadan, akıllı sözleşmeler ya da zincir üstü sistemler aracılığıyla kaldıraçlı olarak alınıp satıldığı merkeziyetsiz borsadır.PFP NFTPFP NFT, sosyal medyada profil fotoğrafı (profile picture) olarak kullanılmak üzere tasarlanan, genellikle binlerce benzersiz varyasyondan oluşan NFT koleksiyonlarındaki eserlerdir.PlasmaPlasma, 2017'de Joseph Poon ve Vitalik Buterin'in önerdiği, Ethereum'a bağlı alt zincirlerle işlemleri ana zincir dışında işleyip yalnız özetlerini ana zincire yazan katman 2 ölçekleme çerçevesidir.Play-to-EarnPlay-to-earn (P2E), oyuncuların oyun içinde görev tamamlayarak, savaş kazanarak ya da eşya üreterek kripto token veya NFT kazanabildiği blokzincir oyun modelidir; kazanılan varlıkların değeri piyasaya bağlıdır ve sıfıra düşebilir.POAP(Proof of Attendance Protocol)POAP (Proof of Attendance Protocol), bir etkinliğe katıldığını ya da bir topluluk faaliyetinde bulunduğunu gösteren dijital rozetleri NFT olarak dağıtan protokoldür; rozetler genellikle ücretsiz verilir ve hatıra niteliği taşır.PonzinomicsPonzinomics, getirisini gerçek gelirden değil sürekli yeni katılımcı parasından ya da sınırsız token basımından sağlayan, sürdürülemez kripto ekonomik tasarımları anlatan eleştirel bir terimdir.PPLNS(Pay Per Last N Shares)PPLNS (Pay Per Last N Shares), madencilik havuzu bir blok bulduğunda ödülü, o ana kadar gönderilen son N geçerli pay içindeki katkı oranına göre madenciler arasında bölüştüren, şansa bağlı bir ödeme modelidir.PPS(Pay Per Share)PPS (Pay Per Share), madencilik havuzlarında madenciye, havuzun blok bulup bulmamasından bağımsız olarak gönderdiği her geçerli pay (share) için önceden belirlenmiş sabit bir ödeme yapılan yöntemdir.Programlanabilir Para(Programmable Money)Programlanabilir para, kullanımı ya da transferi yazılım kurallarına bağlanabilen dijital paradır; örneğin belirli bir koşul gerçekleşince ödemenin kendiliğinden yapılması ya da paranın yalnız belirli amaçlarla harcanabilmesi sağlanabilir.PumpPump, kripto piyasasında bir varlığın fiyatının kısa sürede sert ve hızlı biçimde yükselmesini anlatan argo bir terimdir. Bu yükseliş haber ya da talep artışıyla doğal biçimde oluşabileceği gibi, bilinçli bir manipülasyonun parçası da olabilir.Pump and DumpPump and dump (şişir ve boşalt), bir grup kişinin düşük hacimli bir varlığı toplayıp yanıltıcı tanıtımla fiyatını yapay olarak yükseltmesi, ardından elindekileri yeni gelen alıcılara satarak fiyatı çökertmesidir.RandomXRandomX, rastgele üretilen programları çalıştırmayı gerektiren ve genel amaçlı işlemcilerde (CPU) verimli çalışacak şekilde tasarlanmış bir iş ispatı algoritmasıdır. Monero 2019'dan beri bu algoritmayı kullanır.Rebase TokenRebase token, toplam arzı belirli bir hedef fiyata ya da kurala göre periyodik olarak otomatik genişleyen veya daralan, bu değişikliği tüm sahiplerin cüzdan bakiyelerine orantılı olarak yansıtan elastik arzlı kripto tokendır.ReFi(Regenerative Finance)ReFi (Regenerative Finance, rejeneratif finans), blokzincir ve kripto araçlarını iklim, doğa ve topluluk yararına projeleri finanse etmek, bu projelerin etkisini şeffaf biçimde kaydetmek ve ödüllendirmek için kullanmayı amaçlayan bir yaklaşımdır.Reflection TokenReflection token, her alım-satım ya da transfer işleminden belirli bir yüzde kesip bu kesintinin bir kısmını otomatik olarak mevcut token sahiplerine bakiyeleri oranında dağıtan, işlem vergisi mekanizmalı kripto tokendır.RektRekt, İngilizce "wrecked" kelimesinden türeyen ve kripto argosunda bir işlemde ağır kayıp yaşamayı, özellikle kaldıraçlı pozisyonun likidasyona uğramasını anlatan bir ifadedir.Replay Saldırısı(Replay Attack)Replay saldırısı, geçerli olarak imzalanmış bir işlemin ya da mesajın kopyalanıp başka bir zincirde veya başka bir zamanda yeniden yayımlanmasıdır. Kriptoda özellikle hard fork sonrası iki zincir oluştuğunda risk taşır.RestakingRestaking, bir hisse ispatı ağında zaten stake edilmiş varlıkların (ya da onları temsil eden likit staking tokenlarının) başka protokolleri ve hizmetleri güvence altına almak için yeniden taahhüt edilmesidir; ek ödül sunar, ek risk getirir.RollupRollup, çok sayıda işlemi ana blokzincirin dışında işleyip bunları paketleyerek sıkıştırılmış veri ve geçerlilik bilgisiyle birlikte ana zincire yazan, böylece ücretleri düşürüp kapasiteyi artıran bir katman 2 çözümüdür.Rug PullRug pull (halı çekme), bir kripto projesinin geliştiricilerinin yatırımcılardan topladığı parayı ya da likidite havuzundaki varlıkları aniden çekip projeyi terk etmesiyle tokenın değersizleştiği dolandırıcılık türüdür.Runes(Runes Protocol)Runes, Bitcoin blokzinciri üzerinde değiştirilebilir (birbirinin yerine geçebilen) tokenlar oluşturmayı sağlayan bir protokoldür. Bitcoin'in UTXO modelini kullanır ve 2024'teki Bitcoin halving bloğunda kullanıma açılmıştır.Sağlam Para(Sound Money)Sağlam para (sound money), satın alma gücünü uzun vadede koruyan, arzı keyfî biçimde artırılamayan para anlayışıdır. Tarihte altın standardıyla, bugün ise sınırlı arzlı kripto paralar üzerine yapılan tartışmalarla anılır.Sanal Arsa(Virtual Land)Sanal arsa (virtual land), bir metaverse platformundaki dijital haritanın belirli bir parçasının sahipliğini temsil eden varlıktır. Kripto tabanlı platformlarda bu sahiplik genellikle bir NFT olarak blokzincire kaydedilir ve platformun kendi tokenıyla alınıp satılabilir.Sarılmış Token(Wrapped Token)Sarılmış token (wrapped token), bir kripto varlığın kendi ağı dışındaki başka bir blokzincirde, genellikle 1:1 oranında karşılığı tutularak temsil edilmesini sağlayan tokendır.SatoshiSatoshi (sat), Bitcoin'in bölünebildiği en küçük birimdir; 1 bitcoin 100 milyon satoshi'ye eşittir ve adını Bitcoin'in takma adlı yaratıcısı Satoshi Nakamoto'dan alır.ScryptScrypt, hesaplama sırasında yüksek miktarda bellek kullanmayı gerektiren, bu yüzden özel donanımlarla hızlandırılması zorlaştırılmış bir anahtar türetme ve hash algoritmasıdır. Bazı kripto paralarda madencilik için kullanılır.SegWit(Segregated Witness)SegWit (Segregated Witness), 2017'de etkinleştirilen ve Bitcoin işlemlerindeki imza verisini ana işlem verisinden ayıran bir soft fork güncellemesidir. İşlem şekil değiştirme sorununu çözdü ve blok kapasitesini artırdı.Sentetik Varlık(Synthetic Asset)Sentetik varlık, bir hisse senedi, emtia, döviz ya da kripto paranın fiyatını, o varlığın kendisine sahip olmadan takip etmek üzere tasarlanmış ve genellikle teminatla desteklenen türev nitelikli bir tokendır.Seyahat Kuralı(Travel Rule)Seyahat Kuralı (Travel Rule), bir kripto varlık transferinde gönderici ve alıcıya ait kimlik bilgilerinin, transferi gerçekleştiren hizmet sağlayıcılar arasında işlemle birlikte iletilmesini zorunlu kılan uyum kuralıdır.ShardingSharding, bir blokzincir ağının iş yükünü "shard" adı verilen paralel parçalara bölerek her düğümün tüm işlemleri değil yalnızca bir kısmını işlemesini sağlayan ölçekleme yöntemidir. Amacı kapasiteyi artırmaktır.SHA-256SHA-256, her boyuttaki veriden 256 bitlik sabit uzunlukta bir özet (hash) üreten kriptografik hash fonksiyonudur. Bitcoin'de madencilik, blokların birbirine bağlanması ve adres üretimi gibi işlerde kullanılır.Shill(Shilling)Shill, bir kripto parayı ya da projeyi kişisel çıkarı için, çoğu zaman bunu gizleyerek abartılı biçimde öven kişiyi; shilling ise bu tanıtım davranışını anlatır. Fiyatı yükseltip elindekini satmak amacıyla yapılabilir.Short Pozisyon(Short Position)Short pozisyon, bir varlığın fiyatının düşeceği beklentisiyle satış yönünde açılan pozisyondur. Fiyat düşerse kâr, yükselirse zarar edilir. Kriptoda çoğunlukla kaldıraçlı vadeli sözleşmelerle açılır ve yüksek risk taşır.Sıcak Cüzdan(Hot Wallet)Sıcak cüzdan (hot wallet), özel anahtarları internete bağlı bir cihazda ya da uygulamada tutan kripto cüzdandır; hızlı ve pratik kullanım sunar, ancak çevrimiçi saldırılara karşı soğuk cüzdanlardan daha savunmasızdır.Sıfır Bilgi İspatı(Zero-Knowledge Proof)Sıfır bilgi ispatı (zero-knowledge proof), bir tarafın bir ifadenin doğru olduğunu, o ifadeyle ilgili gizli bilgiyi karşı tarafa hiç açıklamadan kriptografik olarak kanıtlamasını sağlayan yöntemdir.Sigorta Fonu(Insurance Fund)Sigorta fonu, kripto vadeli işlem borsalarının, tasfiye edilen pozisyonlar teminattan daha kötü fiyattan kapandığında oluşan açığı karşılamak için ayırdığı fondur. Kullanıcı varlıklarını hacklemeye ya da iflasa karşı sigortalamaz.SlashingSlashing, hisse ispatı (PoS) kullanan blokzincirlerde çift imzalama gibi kurallara aykırı davranan doğrulayıcının stake ettiği teminatın bir kısmının ya da tamamının protokol tarafından kesilmesi cezasıdır.SnapshotSnapshot, kriptoda belirli bir blok yüksekliğinde ya da zamanda cüzdan bakiyelerinin kaydının alınmasıdır. Bu kayıt airdrop, oylama ya da dağıtım hakkının kimde olduğunu belirlemek için kullanılır. Aynı adla bilinen zincir dışı bir oylama platformu da vardır.Sniper BotSniper bot, merkeziyetsiz borsalarda yeni oluşturulan likidite havuzlarını izleyip bir token işleme açıldığı anda, çoğu zaman ilk blokta, otomatik olarak alım yapan yazılımdır. Amacı, fiyat yükselmeden önce en erken girişi yakalamaktır.SocialFiSocialFi, "social" (sosyal) ve "finance" (finans) kelimelerinin birleşimidir. Sosyal medya etkileşimlerini blokzincir ve kripto ekonomisiyle birleştiren, kullanıcıların içerik, takipçi ve etkileşimlerinden token ya da gelir elde edebildiği platformları anlatır.Soft CapSoft cap, bir token satışında (ICO, IDO vb.) projenin hayata geçmesi için toplanması gereken asgari fon miktarıdır; bu hedefe ulaşılamazsa satış genellikle başarısız sayılır ve katılımcılara iade yapılması öngörülür.Soft ForkSoft fork, blokzincir kurallarının sıkılaştırıldığı ve geriye uyumlu olan protokol değişikliğidir; güncellenmemiş düğümler yeni kurallara uygun blokları hâlâ geçerli kabul ettiği için zincir genellikle bölünmez.Soğuk Cüzdan(Cold Wallet)Soğuk cüzdan (cold wallet), kripto varlıklara ait özel anahtarları internete bağlı olmayan bir ortamda saklayan cüzdan türüdür; çevrimiçi saldırılara karşı daha iyi koruma sağlar ve uzun vadeli saklama için tercih edilir.SolanaSolana, yüksek işlem kapasitesi ve düşük ücretleri hedefleyen, hisse ispatını Proof of History adlı zaman damgası yöntemiyle birleştiren bir katman 1 blokzincirdir; yerel kripto parası SOL'dur.SoliditySolidity, Ethereum ve EVM uyumlu blokzincirlerde akıllı sözleşme yazmak için geliştirilmiş, nesne yönelimli ve statik tipli bir programlama dilidir. Yazılan kod EVM bytecode'una derlenerek zincire yüklenir.Solo Madencilik(Solo Mining)Solo madencilik, bir madencinin herhangi bir madencilik havuzuna katılmadan, yalnız kendi işlem gücüyle blok bulmaya çalışmasıdır; blok bulunursa ödülün tamamı alınır ama bulunamazsa hiç gelir elde edilmez.Solo StakingSolo staking, bir hisse ispatı ağında aracı bir borsa ya da havuz kullanmadan kendi doğrulayıcı düğümünü çalıştırarak kendi varlığını stake etmektir; ödülün tamamı sende kalır ama teknik sorumluluk ve slashing riski de sana aittir.SOPR(Spent Output Profit Ratio)SOPR (Spent Output Profit Ratio), zincirde harcanan coinlerin satıldıkları andaki değerinin, oluştukları andaki değerine oranıdır. 1'in üzeri kârla, altı zararla yapılan hareketlerin ağırlıkta olduğunu gösterir.