İçeriğe geç
parazade
Borsa

Türev Araç Nedir?

İngilizce: Derivative

Yayın: · Son güncelleme:

Türev Araç Nedir? Kısaca

Türev araç, değeri hisse, endeks, döviz, faiz ya da emtia gibi başka bir dayanak varlığın fiyatından türeyen finansal sözleşmedir; riskten korunma ve fiyat beklentisine dayalı işlem amacıyla kullanılır.

Türev Araç nedir?
İçindekiler
  1. Başlıca türev araçlar
  2. Ne için kullanılır?
  3. Riskleri

Türev araç, kendi başına bir değeri olmayan, değerini başka bir varlığın ya da göstergenin fiyatından alan finansal sözleşmedir. Bu varlığa "dayanak varlık" denir. Dayanak; bir hisse, borsa endeksi, döviz kuru, faiz oranı, altın ya da petrol olabilir.

Başlıca türev araçlar

  • Vadeli işlem sözleşmesi: Varlığı ileri tarihte bugünden belirlenen fiyattan alma ya da satma yükümlülüğü.
  • Opsiyon: Prim karşılığında belirli fiyattan alma ya da satma hakkı.
  • Varant: Bir ihraççının çıkardığı, opsiyona benzer ve borsada işlem gören araç.
  • Forward: Vadeli işleme benzeyen ama tezgâh üstünde, taraflar arasında özel olarak yapılan sözleşme.
  • Swap: Tarafların belirli nakit akışlarını (ör. sabit ve değişken faiz) değiş tokuş ettiği sözleşme.

Türkiye'de borsada işlem gören standart türevler VİOP'ta alınıp satılır.

Ne için kullanılır?

Türevlerin iki temel kullanımı vardır. Birincisi riskten korunmadır: Örneğin döviz borcu olan bir şirket kur artışına karşı vadeli döviz alabilir. İkincisi, fiyat beklentisine dayalı spekülatif işlemdir. Ayrıca arbitraj ve portföy yönetiminde de kullanılırlar.

Riskleri

Çoğu türev kaldıraçlıdır; küçük bir teminat ya da primle büyük bir pozisyon alınır. Bu nedenle fiyattaki küçük değişimler büyük kazanç ya da kayıplara dönüşür. Vadeli işlemlerde ve opsiyon satışında zarar yatırılan tutarı aşabilir; opsiyon ve varant alıcıları ise ödedikleri tutarın tamamını kaybedebilir. Tezgâh üstü türevlerde karşı taraf riski de vardır. Türev ürünler karmaşıktır; aracı kurumlar işlem öncesinde risk bildirim formu imzalatır ve bu formu okumadan işlem yapmamalısın.

Sıkça Sorulan Sorular

Türev araçlar neden riskli?

Türevlerin çoğu kaldıraç içerdiği için dayanak varlıktaki küçük fiyat hareketleri yatırılan tutara göre büyük kâr ya da zarar yaratır. Bazı türev işlemlerinde kayıp yatırılan teminatı da aşabilir.

Türev araçlar sadece spekülasyon için mi kullanılır?

Hayır. Şirketler ve kurumlar türevleri sıklıkla kur, faiz ya da emtia fiyatı riskinden korunmak için kullanır. Aynı araç, amaca göre koruma ya da spekülasyon aracı olabilir.

İlgili terimler

Vadeli İşlem Sözleşmesi(Futures Contract)Vadeli işlem sözleşmesi, iki tarafın bir varlığı ileri bir tarihte bugünden belirlenen fiyattan alıp satmayı taahhüt ettiği, borsada standart koşullarla işlem gören ve teminatla açılan türev sözleşmedir.Opsiyon(Option)Opsiyon, alıcısına bir prim karşılığında dayanak varlığı belirli bir fiyattan, belirli bir tarihte ya da tarihe kadar alma veya satma hakkı veren, satıcısına ise bu hakka karşı yükümlülük getiren türev sözleşmedir.Riskten Korunma(Hedging)Riskten korunma (hedging), mevcut bir pozisyonun ya da gelecekteki bir nakit akışının fiyat, kur veya faiz değişimlerinden zarar görmesini sınırlamak için ters yönde ikinci bir pozisyon alma stratejisidir.Kaldıraç(Leverage)Kaldıraç, yatırımcının borç ya da türev ürünler aracılığıyla kendi sermayesinden daha büyük bir pozisyon açabilmesidir. Kazançları büyütebildiği gibi kayıpları da aynı oranda büyütür.Borsa Endeksi(Stock Index)Borsa endeksi, belirli kurallara göre seçilmiş bir grup hissenin fiyat hareketini tek bir sayıyla özetleyen göstergedir. Piyasanın ya da bir sektörün genel yönünü izlemek için kullanılır.Varant(Warrant)Varant, sahibine belirli bir dayanak varlığı vade sonunda ya da vadeye kadar önceden belirlenmiş bir fiyattan alma veya satma hakkı veren, ihraççı kurumun çıkardığı ve borsada işlem gören kaldıraçlı bir türev araçtır.VİOP(Futures and Options Market)VİOP, Borsa İstanbul bünyesindeki Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası'dır; hisse, endeks, döviz, altın gibi dayanak varlıklara bağlı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri burada teminat karşılığında işlem görür.