ZK Rollup Nedir?
İngilizce: ZK-Rollup
Yayın: · Son güncelleme:
ZK Rollup Nedir? Kısaca
ZK rollup, binlerce işlemi ana zincir dışında toplu olarak işleyip doğruluklarını sıfır bilgi ispatıyla (geçerlilik ispatı) kanıtlayan ve sonucu ana zincire yazan bir katman 2 ölçekleme yöntemidir.
ZK rollup (zero-knowledge rollup), işlemleri ana zincirin dışında toplu hâlde yürüten ve bu işlemlerin doğru yürütüldüğünü matematiksel bir ispatla ana zincire kanıtlayan rollup türüdür. Bu ispata geçerlilik ispatı (validity proof) denir.
ZK rollup nedir?
Rollup'lar işlemleri bir araya getirip ana zincire özet ve veri olarak yazar. ZK rollup'ta bu pakete bir de kriptografik ispat eklenir. Ana zincirdeki doğrulayıcı sözleşme ispatı kontrol eder; ispat geçerliyse yeni durum kabul edilir. Böylece ana zincir her işlemi tek tek yeniden çalıştırmak zorunda kalmaz.
Bu ispatlar sıfır bilgi ispatı tekniklerine dayanır. Adına rağmen ZK rollup'ların asıl amacı çoğu zaman gizlilik değil, doğrulamayı ucuz ve hızlı hâle getirmektir.
Optimistic rollup ile farkı
| Özellik | ZK rollup | Optimistic rollup |
|---|---|---|
| Doğruluk nasıl sağlanır? | Her toplu işleme geçerlilik ispatı | Hile varsa itiraz (fraud proof) |
| Ana zincire çekim süresi | İspat onaylanınca, genellikle daha kısa | İtiraz süresi kadar, çoğunlukla yaklaşık bir hafta |
| Teknik zorluk | İspat üretimi karmaşık ve maliyetli | Daha basit |
Nelere dikkat etmeli?
- Merkezi bileşenler: Birçok rollup'ta işlemleri sıralayan sıralayıcı (sequencer) ve ispat üreten bileşen hâlâ tek bir şirkete bağlı olabilir.
- Yükseltme yetkisi: Sözleşmeleri değiştirme yetkisi küçük bir gruptaysa, teoride kurallar değiştirilebilir.
- Köprü ve yazılım riski: İspat sistemindeki ya da köprü sözleşmesindeki bir hata fon kaybına yol açabilir.
Bir ağı kullanmadan önce bu tür riskleri bağımsız kaynaklardan araştırmak faydalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
ZK rollup gizlilik sağlar mı?
Her zaman değil. Çoğu ZK rollup'ta işlemler herkese açıktır; sıfır bilgi ispatı yalnızca hesaplamanın doğruluğunu kanıtlamak için kullanılır. Gizlilik özelliği ayrıca tasarlanmış ağlarda bulunur.
ZK rollup neden daha ucuz?
Çok sayıda işlem tek bir paket hâlinde ana zincire yazılır ve tek bir ispatla doğrulanır. Ana zincir ücreti bu işlemler arasında paylaşıldığı için kişi başına maliyet düşer.