Kontrol Yanılsaması Nedir?
İngilizce: Illusion of Control
Yayın: · Son güncelleme:
Kontrol Yanılsaması Nedir? Kısaca
Kontrol yanılsaması, kişinin büyük ölçüde şansa ya da dış etkenlere bağlı olayların sonucunu kendi becerisi veya davranışlarıyla kontrol edebildiğine, gerçekte olduğundan fazla inanmasıdır.
Kontrol yanılsaması (illusion of control), sonucunu belirleyemeyeceğimiz olayları kontrol edebildiğimizi sanmamızdır. Psikolog Ellen Langer'ın 1970'lerde yaptığı çalışmalarla tanınan bu yanlılık, davranışsal finans içinde önemli bir yer tutar.
Kontrol yanılsaması nedir?
Şans oyunlarında zarı kendisi atan kişinin daha yüksek bir sayı geleceğine inanması klasik bir örnektir. Piyasalarda da benzer biçimde, ekran başında daha çok vakit geçirmek, daha fazla grafik incelemek ya da daha sık işlem yapmak, sonucu kontrol ettiğimiz hissini güçlendirir. Oysa fiyatlar sayısız katılımcının kararlarına, habere ve makro gelişmelere bağlıdır.
Yatırımda nasıl görülür?
- Sık al-sat yapmanın getiriyi artıracağına inanmak (aşırı işlem).
- Kendi seçtiği hisselerin riskini olduğundan düşük görmek.
- Birkaç başarılı işlemi tamamen beceriye bağlayıp pozisyon büyütmek.
- Kaldıraçlı işlemlerde "nasılsa zamanında çıkarım" diye zarar durdur kullanmamak.
Bu yanlılık, aşırı güvenle birleştiğinde özellikle kaldıraçlı ürünlerde büyük kayıplara yol açabilir.
Nasıl baş edilir?
İşlem günlüğü tutmak ve kararların sonuçlarını dürüstçe kaydetmek, şans ile beceriyi ayırt etmeye yardımcı olur. Önceden belirlenmiş pozisyon büyüklüğü ve risk kuralları, "kontrol bende" hissine karşı bir emniyet kemeri işlevi görür. Kontrol edebileceklerin (maliyet, çeşitlendirme, risk seviyesi, süre) ile kontrol edemeyeceklerini (piyasa yönü, haberler) ayırmak, daha gerçekçi beklentiler oluşturmanı sağlar.
Sıkça Sorulan Sorular
Kontrol yanılsaması ile aşırı güven aynı şey mi?
Yakından ilişkilidir ama aynı değildir. Aşırı güven, bilgi ve becerisine fazla güvenmektir; kontrol yanılsaması ise sonucu etkileyebildiğine inanmaktır. İkisi birlikte riskli kararları besleyebilir.
Çok işlem yapmak kontrolü artırır mı?
Genellikle hayır. İşlem sayısı arttıkça komisyon ve kayma maliyetleri artar; piyasa yönü ise yine yatırımcının kontrolünde değildir.