Para Çarpanı Nedir?
İngilizce: Money Multiplier
Yayın: · Son güncelleme:
Para Çarpanı Nedir? Kısaca
Para çarpanı, parasal tabandaki bir birimlik artışın ekonomideki para arzını kaç birim artırabileceğini gösteren orandır. Bankaların mevduatın bir kısmını kredi olarak kullandırması sayesinde ortaya çıkar.
Para çarpanı (İngilizcesiyle money multiplier), para arzının parasal tabana oranıdır. Bankacılık sisteminin, merkez bankasının yarattığı parayı kredi yoluyla nasıl "çoğalttığını" açıklayan bir kavramdır.
Para çarpanı nedir?
Bankalar topladıkları mevduatın tamamını kasada tutmaz; bir kısmını zorunlu karşılık ve likidite için ayırıp kalanını kredi olarak verir. Verilen kredi, harcandığında başka bir bankada yeni mevduat olarak geri döner. O banka da bu mevduatın bir kısmını yeniden kredi olarak kullandırır. Bu zincir, başlangıçtaki paradan çok daha büyük bir para arzı yaratabilir. Bu sisteme kısmi rezerv bankacılığı denir.
Nasıl hesaplanır?
En basit ders kitabı formülü şudur:
Para çarpanı = 1 / Zorunlu karşılık oranı
Varsayımsal örnek: Zorunlu karşılık oranı yüzde 10 ise çarpan 1 / 0,10 = 10 olur. Yani teorik olarak 100 TL'lik yeni rezerv, en fazla 1.000 TL'lik para arzı yaratabilir.
Gerçekte çarpan bu kadar büyük olmaz; çünkü insanlar paranın bir kısmını nakit olarak tutar, bankalar zorunlu olandan fazla rezerv bulundurabilir ve kredi talebi sınırlıdır.
Sınırlılıkları
Günümüzde birçok iktisatçı, para çarpanının mekanik bir kural gibi işlemediğini vurgular. Bankalar kredi verirken önce rezerv bekleyip sonra kredi vermez; kredi talebi, riskler ve sermaye yeterliliği gibi etkenler belirleyicidir. Bu yüzden para çarpanı, parasal taban ile para arzı arasındaki ilişkiyi açıklayan faydalı bir sadeleştirme olarak görülmelidir. Kriz dönemlerinde bankalar temkinli davrandığında çarpan belirgin biçimde düşebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Zorunlu karşılık oranı düşerse para çarpanı ne olur?
Teorik olarak para çarpanı büyür; bankalar mevduatın daha büyük kısmını kredi olarak kullandırabileceği için para arzı daha fazla artabilir.
Para çarpanı neden gerçekte formülden küçük çıkar?
Halkın nakit tutması, bankaların fazla rezerv bulundurması ve kredi talebinin sınırlı olması gibi nedenlerle zincir formüldeki kadar uzamaz.