Dışsallık Nedir?
İngilizce: Externality
Yayın: · Son güncelleme:
Dışsallık Nedir? Kısaca
Dışsallık, bir kişi ya da şirketin üretim veya tüketim faaliyetinin, bu işlemde taraf olmayan başkalarına fiyat sistemine yansımayan bir maliyet (negatif dışsallık) ya da fayda (pozitif dışsallık) yüklemesidir.
Dışsallık nedir?
Dışsallık, bir ekonomik faaliyetin etkisinin, o faaliyete katılmayan üçüncü kişilere taşmasıdır. Bu etki piyasa fiyatına yansımadığı için faaliyeti yapan kişi ya da firma, kararını verirken bunu hesaba katmaz. Sonuçta piyasa, toplum açısından ideal olandan daha fazla ya da daha az üretim yapar. Dışsallıklar, piyasa başarısızlığının en bilinen nedenlerinden biridir.
Negatif ve pozitif dışsallık
| Tür | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| Negatif dışsallık | Başkalarına karşılıksız maliyet yükler | Fabrika dumanı, trafik sıkışıklığı, gürültü |
| Pozitif dışsallık | Başkalarına karşılıksız fayda sağlar | Aşılanma, eğitim, bahçeye dikilen ağaçlar |
Negatif dışsallıkta faaliyet olması gerekenden fazla yapılır; pozitif dışsallıkta ise olması gerekenden az.
Örnek
Varsayımsal bir örnek: Bir nehir kenarındaki fabrika atıklarını arıtmadan nehre bırakıyor olsun. Bu sayede maliyetleri düşük kalır ve ürünlerini ucuza satar. Ancak aşağı havzadaki balıkçıların geliri azalır ve halkın sağlığı etkilenir. Bu zarar, fabrikanın ürün fiyatında yer almaz; işte bu bir negatif dışsallıktır.
Nasıl düzeltilir?
İktisatçılar ve politika yapıcılar dışsallıkları "içselleştirmek", yani maliyeti ya da faydayı kaynağına yansıtmak için çeşitli araçlar önerir:
- Vergiler: Karbon vergisi gibi kirliliği pahalılaştıran düzenlemeler (Pigou vergisi).
- Sübvansiyonlar: Eğitim ve aşı gibi pozitif dışsallık yaratan faaliyetlerin desteklenmesi.
- Piyasa mekanizmaları: Emisyon ticaret sistemi gibi kirletme hakkını sınırlayıp ticarete açan sistemler.
- Yasaklar ve standartlar: Emisyon sınırları, gürültü düzenlemeleri.
- Mülkiyet hakları ve pazarlık: Coase teoremine göre haklar net tanımlanırsa taraflar kendi aralarında çözüm bulabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Dışsallık neden piyasa başarısızlığı sayılır?
Çünkü fiyatlar faaliyetin gerçek toplumsal maliyetini ya da faydasını yansıtmaz. Bu yüzden piyasa kendi hâline bırakıldığında kaynaklar toplum için en iyi şekilde dağılmaz.
Pigou vergisi nedir?
Negatif dışsallık yaratan faaliyete, yarattığı dış maliyet kadar vergi konulmasıdır. Amaç, kirleten tarafın bu maliyeti hesaba katmasını sağlayarak faaliyetin toplumsal açıdan uygun düzeye inmesidir.