Ortak Malların Trajedisi Nedir?

Ortak malların trajedisi nedir?

Ortak malların trajedisi, kimsenin tek başına sahip olmadığı ve herkesin kullanabildiği sınırlı bir kaynağın, bireylerin kısa vadeli çıkarları yüzünden tükenmesidir. Kavram, ekolojist Garrett Hardin'in 1968 tarihli makalesiyle yaygınlaşmıştır. Bu tür kaynaklar dışlanamaz ama rakiptir: Bir kişinin kullandığı kısım, diğerlerine kalanı azaltır.

Nasıl ortaya çıkar?

Hardin'in örneğinde herkesin hayvan otlatabildiği bir köy merası vardır. Her çoban, sürüsüne bir hayvan daha eklediğinde kazancın tamamını kendisi alır; meranın aşırı otlatılmasının zararı ise tüm köye yayılır. Her çoban aynı mantıkla hareket ettiğinde mera çorak hâle gelir ve sonunda herkes kaybeder.

Günümüzden örnekler

• Aşırı avlanma: Okyanuslardaki balık stoklarının azalması.
• Yeraltı suları: Herkesin kuyu açıp sınırsız su çekmesiyle su seviyesinin düşmesi.
• Hava kirliliği ve iklim: Atmosferin ortak bir "çöplük" gibi kullanılması.
• Trafik: Ücretsiz yolların herkesçe kullanılmasıyla oluşan sıkışıklık.

Nasıl önlenir?

Ortak malların trajedisini önlemek için önerilen başlıca çözümler:

• Düzenleme ve kotalar: Av kotaları, su kullanım izinleri.
• Fiyatlama: Kirliliğe vergi koymak ya da karbon kredisi gibi ticareti yapılabilen kullanım hakları oluşturmak.
• Mülkiyet hakları: Kaynağın kullanım haklarını açıkça tanımlamak.
• Topluluk yönetimi: Nobel ödüllü iktisatçı Elinor Ostrom, yerel toplulukların kendi koydukları kurallar ve denetimle ortak kaynakları başarıyla yönetebildiğini göstermiştir.

Bu kavram, dışsallık ve sürdürülebilirlik tartışmalarının temel taşlarından biridir.