Görünmez El Nedir?
İngilizce: Invisible Hand
Yayın: · Son güncelleme:
Görünmez El Nedir? Kısaca
Görünmez el, Adam Smith'in kullandığı ve piyasada kendi çıkarını gözeten bireylerin, rekabet ve fiyat mekanizması sayesinde farkında olmadan toplumun genel çıkarına da hizmet ettiğini anlatan benzetmedir.
Görünmez el, iktisat tarihinin en bilinen benzetmelerinden biridir. Adam Smith bu ifadeyi "Milletlerin Zenginliği" (1776) adlı eserinde kullanmıştır; kavram zamanla serbest piyasa düşüncesinin simgesi hâline gelmiştir.
Görünmez el nedir?
Fikir şöyle özetlenebilir: Fırıncı ekmeği iyilik olsun diye değil, kazanç elde etmek için üretir. Ancak kazanç sağlamak için müşterilerin istediği kalitede ve fiyatta ekmek üretmek zorundadır. Böylece kimse bir merkezden yönetmediği hâlde toplumun ihtiyacı karşılanır. Kaynakları bu şekilde yönlendiren mekanizmaya "görünmez el" denir.
Bu süreçte fiyatlar bilgi taşır: Bir mala talep artınca fiyatı yükselir, üreticiler o alana yönelir; talep azalınca kaynaklar başka alanlara kayar. Bu işleyiş piyasa dengesi kavramıyla da açıklanır.
Görünmez elin koşulları
Görünmez elin toplumsal fayda üretmesi bazı koşullara bağlıdır:
- Gerçek ve yeterli rekabet bulunmalı
- Mülkiyet hakları ve sözleşmeler hukukla korunmalı
- Alıcı ve satıcılar yeterli bilgiye sahip olmalı
- Üçüncü kişilere zarar veren dışsallıklar sınırlı olmalı
Sınırları ve yanlış yorumlar
Smith'in görüşleri çoğu zaman "devlet hiç karışmamalı" şeklinde basitleştirilir. Oysa Smith, tekelleşmeye ve rakiplerin fiyat anlaşmalarına karşı uyarılarda bulunmuş, devletin savunma, adalet ve bazı kamu işlerindeki rolünü kabul etmiştir. Ayrıca "Ahlaki Duygular Kuramı" adlı eserinde ahlakın ve toplumsal değerlerin önemini vurgulamıştır.
Çevre kirliliği, tekeller ve finansal krizler gibi piyasa aksaklıkları, görünmez elin her durumda kendiliğinden iyi sonuç vermediğini gösterir. Bu yüzden günümüz ekonomilerinin çoğu piyasayı düzenlemelerle tamamlar. Fikrin tarihsel bağlamı için klasik iktisat maddesine bakabilirsin.
Sıkça Sorulan Sorular
Görünmez el kavramını kim ortaya attı?
Kavram, İskoç düşünür Adam Smith ile özdeşleşmiştir. Smith ifadeyi eserlerinde birkaç kez kullanmıştır; en bilineni 1776 tarihli "Milletlerin Zenginliği"dir.
Görünmez el devletin gereksiz olduğu anlamına mı gelir?
Hayır. Görünmez elin işlemesi için hukukun, mülkiyet haklarının ve rekabetin korunması gerekir; bunlar da devletin görevleridir. Smith de devletin bazı temel işlevlerini kabul etmiştir.