Beklenti Teorisi Nedir?

Beklenti teorisi (prospect theory), psikologlar Daniel Kahneman ve Amos Tversky'nin 1979'da yayımladığı ve insanların belirsizlik altında gerçekte nasıl karar verdiğini anlatan kuramdır. Klasik "beklenen fayda" yaklaşımına alternatif olarak ortaya çıkmış ve davranışsal finansın temel taşlarından biri olmuştur. Kahneman, bu alandaki çalışmaları nedeniyle 2002'de Nobel Ekonomi Ödülü'nü almıştır.

Beklenti teorisi nedir?

Kuram üç temel gözleme dayanır:

• Referans noktası: İnsanlar sonuçları toplam servetlerine göre değil, bir başlangıç noktasına (örneğin alış fiyatına) göre kazanç ya da kayıp olarak değerlendirir.
• Kayıptan kaçınma: Kayıplar, aynı büyüklükteki kazançlardan daha güçlü hissedilir.
• Azalan duyarlılık: 0'dan 1.000 TL'ye çıkmak, 10.000'den 11.000 TL'ye çıkmaktan daha anlamlı gelir. Bu durum hem kazançta hem kayıpta geçerlidir.

Ayrıca insanlar çok düşük olasılıkları olduğundan büyük, orta ve yüksek olasılıkları ise olduğundan küçük algılama eğilimindedir.

Davranışa etkisi

Bu yapı ilginç bir sonuç doğurur: İnsanlar kazanç bölgesinde riskten kaçar, kayıp bölgesinde ise risk arayan hâle gelir. Varsayımsal örnek:

• Kesin 500 TL kazanç mı, yüzde 50 ihtimalle 1.000 TL mi? Çoğu kişi kesin kazancı seçer.
• Kesin 500 TL kayıp mı, yüzde 50 ihtimalle 1.000 TL kayıp mı? Çoğu kişi kumarı seçer.

Yatırımcı için anlamı

Kuram, yatırımcıların neden zarardaki hisseleri tutup kârdakileri erken sattığını açıklar. Piyango ve çok riskli varlıklara ilginin de düşük olasılıkları abartmakla ilgisi vardır. Kararlarını alış fiyatı gibi keyfî bir referans noktasına değil, varlığın bugünkü durumuna göre vermek bu etkileri azaltır; kayıptan kaçınma konusunu ayrıca incelemek de faydalı olur.