Yapay Zekânın Günlük Hayatta Kullanım Alanları: Fark Etmediğiniz 20 Örnek

Yapay zekâ günlük hayatta çoğunlukla adı anılmadan çalışır: telefonunuzun yüzünüzü tanıması, klavyenin sıradaki kelimeyi önermesi, dizi platformunun ana sayfayı size göre dizmesi, navigasyonun varış saatini tahmin etmesi ve bankanızın şüpheli bir harcamada sizi uyarması bunun örnekleridir. Bu sistemlerin çoğu tek bir iş için eğitilmiş dar yapay zekâdır. Sohbet botları ise yapay zekânın adıyla birlikte kullandığınız, görünür tarafıdır.

Aşağıda 20 örneği yedi gruba ayırıp her birinde ürünün tam olarak ne yaptığını anlatıyoruz. Her örneğin arkasında hangi tür yapay zekânın çalıştığını ve sizin açınızdan dikkat edilmesi gereken noktayı da ekliyoruz. Örnekler genel ürün davranışlarını anlatıyor; belirli bir uygulamanın özellikleri zamanla değişebilir.

20 örnek tek tabloda

Tabloya hızlıca bakıp hangilerini bugün kullandığınızı işaretleyebilirsiniz. Ayrıntıları aşağıdaki bölümlerde bulacaksınız.

No	Örnek	Grup	Arkadaki yapay zekâ işi
1	Yüzle telefon kilidi açma	Telefon	Görüntü tanıma
2	Klavye önerisi ve otomatik düzeltme	Telefon	Dil modeli
3	Kameranın gece ve portre modu	Telefon	Görüntü işleme
4	Galeride "plaj" yazıp fotoğraf bulma	Telefon	Görüntü sınıflandırma
5	Sesli asistan	Telefon	Konuşma tanıma ve dil anlama
6	Dizi ve film önerileri	Eğlence	Öneri sistemi
7	Kişiye özel müzik listeleri	Eğlence	Öneri sistemi
8	Sosyal medya akışının sıralanması	Eğlence	Sıralama modeli
9	E-posta spam filtresi	İletişim	Sınıflandırma
10	Anlık çeviri	İletişim	Makine çevirisi
11	Otomatik altyazı ve sesli mesajı yazıya dökme	İletişim	Konuşma tanıma
12	Navigasyonda varış süresi tahmini	Ulaşım	Zaman serisi tahmini
13	Araçta şerit takip ve acil fren uyarısı	Ulaşım	Görüntü tanıma
14	Kartta şüpheli işlem uyarısı	Para	Anomali tespiti
15	Bankanın ya da operatörün sohbet botu	Para	Dil modeli
16	Kredi başvurusunun ön değerlendirmesi	Para	Skorlama modeli
17	Fotoğrafla ürün arama	Alışveriş	Görsel benzerlik
18	Değişen fiyatlar ve kişiye özel kampanyalar	Alışveriş	Tahmin ve optimizasyon
19	Robot süpürgenin ev haritası	Ev	Algılama ve haritalama
20	Akıllı saatin uyku ve nabız analizi	Sağlık	Sinyal analizi

Bu örneklerin ortak noktası ne?

Hepsi geçmiş verilerden öğrenip yeni bir durum için tahmin yapan sistemlerdir. Spam filtresi "bu e-posta büyük olasılıkla spam", navigasyon "bu yol büyük olasılıkla 35 dakika sürer", dizi platformu "bu dizi büyük olasılıkla ilginizi çeker" der. Sonuç bir kesinlik değil, olasılıktır; bu yüzden zaman zaman yanılırlar.

İkinci ortak nokta, verinin sizden de gelmesidir. Bir öneriyi atladığınızda, bir e-postayı spam olarak işaretlediğinizde ya da navigasyonda farklı bir yola saptığınızda sisteme yeni bir örnek vermiş olursunuz. Bu, kişiselleştirmeyi iyileştirir; ama aynı zamanda hakkınızda sürekli veri toplandığı anlamına gelir.

Telefonunuzdaki yapay zekâ

Telefon, yapay zekâyla en sık karşılaştığınız yerdir; çoğu işlem cihazın kendi içinde, internete çıkmadan yapılır. Yüzle kilit açma (1), ön kameranın gördüğü yüzü kayıtlı yüzünüzle karşılaştırır. Bu, bir tür yüz tanıma sistemidir ve gözlük takmanız ya da saçınızı kestirmeniz gibi değişikliklere uyum sağlamak için eğitilmiştir.

Klavye önerileri (2), sizin ve milyonlarca kullanıcının yazma alışkanlıklarından öğrenilmiş bir dil modeliyle çalışır. "Yarın görüşürüz" yazarken "görüşürüz" kelimesinin öneri olarak çıkması, modelin "yarın" kelimesinden sonra en olası devamı hesaplamasıdır. Otomatik düzeltme de aynı mantıkla, yazdığınız kelimenin büyük olasılıkla hangi kelime olduğunu tahmin eder.

Kamera (3), deklanşöre bastığınızda tek bir fotoğraf değil, çoğu zaman birkaç kare çeker. Yapay zekâ bu kareleri birleştirir, gürültüyü azaltır ve portre modunda arka planı bulanıklaştırmak için kişiyi arka plandan ayırır. Galeri araması (4) ise fotoğraflarınızın içeriğini tanır; "kedi" ya da "plaj" yazdığınızda ilgili kareleri etiket eklemediğiniz hâlde bulabilir.

Sesli asistan (5), önce sesinizi metne çevirir, sonra isteğinizi anlar, en sonda da cevabı sese dönüştürür. "Yarın sabah yedide alarm kur" dediğinizde bu üç adım bir saniyeden kısa sürer. Sesli asistan özelliklerini kullanırken mikrofon izninin hangi uygulamalara açık olduğunu ayarlardan kontrol etmekte fayda var.

Telefondaki yapay zekâ işlemlerinin bir kısmı cihazın içinde, bir kısmı şirketin sunucularında yapılır. Yüz tanıma gibi hassas işlemler genellikle cihazda kalır; uzun bir metni özetlemek ya da karmaşık bir soruya cevap vermek gibi ağır işler ise çoğu zaman buluta gönderilir. Hangi verinin cihazdan çıktığını merak ediyorsanız, telefonunuzun gizlilik ayarlarındaki açıklamaları okumak en güvenilir yoldur.

Eğlence ve sosyal medya

Dizi, müzik ve sosyal medya platformları, yapay zekânın en yoğun kullanıldığı alanlardandır, çünkü iş modelleri sizi daha uzun süre platformda tutmaya dayanır. Dizi önerileri (6), bir öneri sistemi tarafından üretilir: izlediğiniz, yarıda bıraktığınız ve puanladığınız içerikler, size benzeyen kullanıcıların tercihleriyle karşılaştırılır. Aynı platformda iki farklı kişinin ana sayfasının birbirinden çok farklı görünmesinin nedeni budur.

Müzik listeleri (7) benzer biçimde çalışır, ama şarkıların ses özelliklerini de hesaba katabilir: tempo, enerji ve tür gibi. Sosyal medya akışı (8) ise gördüğünüz gönderileri zaman sırasına göre değil, etkileşime girme olasılığınıza göre sıralar. Bu, ilginizi çeken içeriği öne çıkarır; ama bir yandan da sizi benzer görüşlerin içinde tutabilir. Bazı platformlar kronolojik akış seçeneği sunar, ayarlardan kontrol edebilirsiniz.

İletişim ve dil

E-posta kutunuzdaki spam filtresi (9), muhtemelen her gün kullandığınız ama fark etmediğiniz bir yapay zekâ uygulamasıdır. Model, gelen her iletiyi gönderen, içerik, bağlantılar ve diğer kullanıcıların işaretlemeleri gibi işaretlere bakarak sınıflandırır. "Spam değil" diye işaretlediğiniz her e-posta, sistemin hatasını düzeltmesine katkı sağlar.

Anlık çeviri (10), bugün makine çevirisi alanının en görünür ürünüdür. Bir menünün fotoğrafını çekip çevirisini görmek, kameranın metni okuması ve bir çeviri modelinin çalışmasıyla mümkün olur; metni okuma kısmına OCR denir. Otomatik altyazı (11) ise konuşmayı yazıya döker. Video platformlarındaki otomatik altyazı ve telefonların sesli mesajı yazıya çevirmesi bu gruptadır; gürültülü ortamda ya da şive farkında hata oranı artar.

Sohbet botları: yapay zekânın görünen yüzü

Yukarıdaki örneklerin çoğu arka planda çalışırken, sohbet botları yapay zekâyı doğrudan kullandığınız araçlardır. Bir e-postayı daha kibar bir dille yeniden yazdırmak, bir tarifi eldeki malzemelere göre uyarlatmak ya da uzun bir belgeyi özetletmek bu araçların günlük kullanımına örnektir. Hangi işlerde gerçekten zaman kazandırdıklarını ChatGPT ile neler yapılabilir yazısında örnek isteklerle anlattık.

Bu araçlar kendinden emin bir dille yanlış bilgi de verebilir. Bir ilacın dozu, bir kira sözleşmesi maddesi ya da bir vergi hesabı gibi önemli konularda cevabı resmî bir kaynaktan ya da uzmandan doğrulamak gerekir. Günlük, düşük riskli işlerde ise ciddi zaman kazandırabilirler.

Ulaşım

Navigasyon (12), varış sürenizi tahmin ederken o anki trafiği, aynı saatteki geçmiş trafik verisini ve yol üzerindeki diğer kullanıcıların hızını birlikte değerlendirir. Örneğin cuma akşamı 18.00'de çıkacağınız bir yol için gösterilen süre, aynı yolun salı öğleden sonraki süresinden farklı çıkar, çünkü model geçmişteki cuma akşamlarını da hesaba katar. Rota önerisi ise bu tahminlere göre en kısa süreli yolu seçer.

Sürücü destek sistemleri (13), yeni araçların birçoğunda kameralar ve sensörlerle yol çizgilerini, öndeki aracı ve yayaları tanır. Şerit dışına çıktığınızda direksiyonu titreştirmek ya da çarpışma riski olduğunda uyarı vermek bu sistemlerin işidir. Bu özellikler sürücüye yardımcıdır, sürücünün yerini almaz; aracın kullanım kılavuzu hangi koşullarda devre dışı kalabileceklerini belirtir. Sektörün geleceğine dair tartışmaları yapay zekânın ulaşıma etkisi yazısında ele aldık.

Para ve bankacılık

Bankalar, yapay zekâyı en çok güvenlik ve risk değerlendirmesinde kullanır. Şüpheli işlem uyarısı (14), kartınızla yapılan her harcamayı alışkanlıklarınızla karşılaştırır. Her gün İstanbul'da market alışverişi yapan birinin kartıyla gece yarısı yurt dışındaki bir siteden yüksek tutarlı ödeme yapılırsa, sistem bunu dolandırıcılık tespiti modeliyle işaretler ve size bildirim ya da onay mesajı gönderir.

Sohbet botları (15), mobil bankacılık ve operatör uygulamalarında bakiye sorma, kart limiti öğrenme ya da fatura itirazı başlatma gibi sık işleri karşılar. Karmaşık bir sorunda bir müşteri temsilcisine aktarılma seçeneğini aramak işinizi hızlandırır. Kredi ön değerlendirmesi (16) ise başvurunuzu gelir, ödeme geçmişi ve benzeri verilerle puanlar; sonucu çoğu zaman bir insan uzman da inceler. Muhasebe tarafındaki dönüşümü yapay zekânın muhasebeye etkisi yazısında bulabilirsiniz.

Alışveriş, ev ve sağlık

Alışverişte yapay zekâ size ürün bulmanın yanında, fiyat ve kampanya kararlarında da devrededir. Fotoğrafla ürün arama (17), beğendiğiniz bir lambanın fotoğrafını yüklediğinizde benzer görünen ürünleri listeler. Bu özelliği daha geniş amaçlarla kullanmayı yapay zekâ ile görsel sorgulama yazısında anlattık. Değişen fiyatlar (18) ise talep, stok ve rakip fiyatlarına göre fiyatı ayarlayan dinamik fiyatlandırma sistemlerinin sonucudur; uçak bileti ve otel fiyatlarının gün içinde değişmesi bunun bilinen örneğidir.

Evde en tanıdık örnek robot süpürgedir (19). Sensörlerle odaları tarar, bir harita çıkarır ve hangi alanı temizlediğini hatırlar. Daha gelişmiş modeller yerdeki kabloları ya da çorapları tanıyıp etrafından dolaşabilir. Bu cihazlar akıllı ev sistemlerinin parçası olarak telefonla da yönetilebilir; ev haritasının şirket sunucularına gönderilip gönderilmediğini gizlilik ayarlarından kontrol etmek iyi bir alışkanlıktır.

Akıllı saatler (20), nabız ve hareket verisinden uyku evrelerinizi tahmin eder, bazı modeller düzensiz kalp ritmi belirtisi gördüğünde bildirim gönderebilir. Bu bildirimler teşhis değildir; yalnız bir doktora danışmanız gerekebileceğini gösteren bir uyarıdır. Sağlıkta yapay zekânın hastanelerde nasıl kullanıldığını yapay zekâ sağlık alanında yazısında ele aldık.

Bu örneklerden kendi hayatınız için ne çıkarabilirsiniz?

Bir hafta boyunca küçük bir deney yapın: telefonunuzda en sık kullandığınız beş uygulamayı seçin ve her birinin size gösterdiği şeylerin ne kadarının bir modelin tahmini olduğunu not edin. Ana sayfadaki öneriler, sıralanmış akış, otomatik doldurulan arama kutusu ve bildirimlerin zamanlaması bu listeye girer. Çoğu kişi, listenin beklediğinden uzun çıktığını görür.

İkinci adım olarak, bu uygulamaların ayarlarına girip kişiselleştirme, konum geçmişi ve mikrofon izinlerini gözden geçirin. Yapay zekânın size sağladığı kolaylığı korurken, hangi veriyi paylaştığınızı da bilinçli olarak seçmiş olursunuz. Okulda ve öğrenmede yapay zekânın nasıl kullanıldığını merak ediyorsanız yapay zekâ ve eğitim yazısıyla devam edebilirsiniz.