Sosyal Puanlama Nedir?
İngilizce: Social Scoring
Yayın: · Son güncelleme:
Sosyal Puanlama Nedir? Kısaca
Sosyal puanlama, kişilerin sosyal davranışları, kişisel özellikleri veya çeşitli kaynaklardan toplanan verileri temelinde puanlanması ve bu puanların kişilere yönelik muamele ya da hizmetlere erişimde kullanılmasıdır.
Sosyal puanlama (social scoring), bireylerin davranışlarını geniş veri kaynaklarına dayanarak tek bir değerlendirme ya da puan altında toplayan sistemleri anlatır. Yapay zekâ etiği ve insan hakları tartışmalarında en çok eleştirilen uygulamalardan biridir.
Sosyal puanlama nedir?
Bu tür sistemlerde kişilerin ödeme alışkanlıkları, kurallara uyumu, çevrimiçi davranışları, sosyal ilişkileri gibi farklı alanlardan gelen veriler birleştirilir. Ortaya çıkan puan, kişinin bazı hizmetlere erişimini, fırsatlarını veya kendisine nasıl davranılacağını etkileyebilir. Bir alandaki davranışın, alakasız bir başka alanda sonuç doğurması bu sistemlerin ayırt edici yönüdür.
Kredi notundan farkı
Bankaların kullandığı kredi skorlaması, belirli bir amaç için, yani borç geri ödeme olasılığını değerlendirmek için ilgili finansal verileri kullanır. Sosyal puanlama ise genellikle çok daha geniş bir veri yelpazesini kapsar ve sonuçlarını verinin toplandığı bağlamın dışında uygular. Bu nedenle kapsam ve orantılılık açısından ciddi sorunlar doğurur.
Riskleri
- Ayrımcılık: Algoritmik önyargı belirli grupları sistematik olarak dezavantajlı hâle getirebilir.
- Gözetim: Sürekli izlenme hissi, ifade özgürlüğünü ve davranışları baskılayabilir.
- Hata ve itiraz zorluğu: Hatalı verilere dayalı puanları düzeltmek zor olabilir.
- Şeffaflık eksikliği: Kişiler puanın nasıl hesaplandığını bilmeyebilir.
Yasal durum
Avrupa Birliği'nin Yapay Zekâ Yasası, kişilerin sosyal davranışlarına veya kişisel özelliklerine dayanarak alakasız bağlamlarda ya da orantısız biçimde zarar verici muameleye yol açan sosyal puanlama uygulamalarını yasaklanan uygulamalar arasında sayar. Diğer ülkelerdeki düzenlemeler farklılık gösterebilir; güncel durumu resmî kaynaklardan kontrol etmek gerekir. Konunun yakından ilişkili olduğu kavram için profilleme maddesine bakabilirsin.
Sıkça Sorulan Sorular
Sosyal puanlama ile kredi notu aynı şey mi?
Hayır. Kredi notu, borç geri ödeme olasılığını ölçmek için finansal verilere dayanır. Sosyal puanlama ise çok daha geniş davranış verilerini kullanır ve sonuçlarını alakasız alanlarda uygulayabilir.
Sosyal puanlama yasak mı?
Avrupa Birliği'nin Yapay Zekâ Yasası belirli sosyal puanlama uygulamalarını yasaklar. Diğer ülkelerde düzenlemeler farklıdır; bu nedenle ilgili ülkenin güncel mevzuatına bakmak gerekir.