Çarpan Etkisi Nedir?

Çarpan etkisi nedir?

Çarpan etkisi, ekonomiye yapılan ilk harcamanın, el değiştirdikçe yeni gelir ve yeni harcamalar yaratarak toplam geliri ilk tutardan daha fazla artırmasıdır. Kavram özellikle Keynesyen ekonomi ile ilişkilendirilir ve maliye politikasının etkilerini açıklamakta kullanılır.

Nasıl çalışır?

Bir kişinin harcaması başka birinin gelirdir. Geliri artan kişi bunun bir kısmını harcar, bir kısmını tasarruf eder. Harcanan kısım yine başka birinin gelirine dönüşür ve süreç küçülerek devam eder.

Basit modelde çarpan şöyle hesaplanır:

Çarpan = 1 / (1 − marjinal tüketim eğilimi)

Marjinal tüketim eğilimi, ek gelirin harcanan oranıdır.

Örnek

Varsayımsal olarak insanların ek gelirlerinin yüzde 80'ini harcadığını düşünelim. Çarpan 1 / (1 − 0,8) = 5 olur. Bu basit modelde 100 milyon TL'lik bir kamu yatırımı, zincirleme harcamalarla toplam geliri teorik olarak 500 milyon TL'ye kadar artırabilir.

Nelere dikkat etmeli?

Gerçek hayatta çarpan, basit modeldeki kadar büyük olmaz. Çünkü:

• Gelirin bir kısmı vergiye gider.
• Bir kısmı ithal mallara harcanır ve yurt dışına çıkar.
• Ekonomi tam kapasiteye yakınsa harcama artışı üretimden çok fiyatları artırabilir.
• Kamu borçlanması faizleri yükseltip özel yatırımı azaltabilir (dışlama etkisi).

Bu nedenle çarpanın büyüklüğü ülkeye, döneme ve harcamanın türüne göre değişir; iktisatçılar arasında da tartışmalıdır. Ayrıca çarpan ters yönde de çalışır: Harcamalardaki bir azalma, toplam geliri ilk azalıştan daha fazla düşürebilir.